Türkiye'nin jeomorfolojik özellikleri incelendiğinde; arazinin litolojik yapısının yer şekilleri üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğu görülür. Özellikle Toros Dağları kuşağı ile Teke ve Taşeli platolarında kalker (kireç taşı), Sivas ve çevresinde jips (alçı taşı), Çankırı yöresinde ise kaya tuzu gibi kolay çözünebilen kayaçlar geniş alan kaplar. Bu alanlarda suların kimyasal yolla kayaçları çözmesi sonucu 'karstik aşınım', eriyik haldeki minerallerin belirli alanlarda çökelmesi sonucu ise 'karstik birikim' şekilleri meydana gelmektedir.
Buna göre, bahsedilen yörelerin litolojik özellikleri ve oluşum süreçleri dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- AÇankırı çevresindeki kaya tuzu yataklarında, yeraltı sularının içindeki kalsiyum karbonatın çökelmesiyle oluşan geniş traverten terasları (karstik birikim) yaygındır.
- BTeke ve Taşeli platolarında, bitki örtüsünden yoksun eğimli yamaçlarda sel sularının volkanik tüfleri aşındırmasıyla oluşan peribacaları karakteristik yer şekilleridir.
- Toros Dağları kuşağında, kalkerli yapının kimyasal yolla erimesi sonucu oluşan ve tarımsal faaliyetler için önem taşıyan polyeler (karstik aşınım) geniş yer kaplar.Answer
- DSivas ve çevresindeki jipsli arazilerde, dördüncü jeolojik zamandaki buzullaşmanın etkisiyle açılmış sirk çukurları ve hörgüç kayalar temel aşınım şekilleridir.
- ETaşeli Platosu'nda, rüzgârların taşıdığı materyalleri kireç taşları üzerinde biriktirmesiyle oluşan lös örtüleri başlıca karstik birikim şekillerindendir.
Answer
Toros Dağları kuşağında, kalkerli yapının kimyasal yolla erimesi sonucu oluşan ve tarımsal faaliyetler için önem taşıyan polyelerin (karstik aşınım) geniş yer kapladığını belirten ifade doğrudur.
Karstik aşınım şekillerinin en büyüğü olan polyeler (gölova), yeraltı ve yerüstü sularının kalker (kireç taşı) gibi çözünebilen kayaçları uzun yıllar boyunca eritmesiyle oluşur. Türkiye'de en çok Akdeniz Bölgesi'nde (Toros Dağları, Teke ve Taşeli platoları) görülürler ve tabanlarında biriken kızılçam kalıntısı terra rossa topraklar sayesinde tarımsal faaliyetlere oldukça elverişli geniş düzlükler sunarlar. Bu nedenle ilgili yöre, kayaç türü ve yer şekli eşleştirmesi bütünüyle doğrudur.
Step-by-Step Solution
Key Concept
Karstik Aşınım ve Birikim Şekillerinin Litoloji ve Dağılışla İlişkisi
Hints
1
Karstik şekiller suların eritmesiyle (aşınım) veya eriyen maddelerin çökelmesiyle (birikim) oluşur. Diğer dış kuvvetlerin (rüzgâr, buzul, akarsu) oluşturduğu şekilleri seçeneklerden eleyin.
2
Peribacaları sel suları ve volkanik araziyle, sirk çukurları buzullarla, lösler ise rüzgârlarla ilgilidir. Travertenler ise kaya tuzu değil, kireç (kalsiyum karbonat) çökelmesiyle oluşur.
3
Toros Dağları'nda kalker (kireç taşı) erimesiyle oluşan, tarım yapılabilen en geniş karstik aşınım çukurluklarına polye (karstik ova) adı verilir.
Practice More
Karstik aşınım ve birikim şekillerinin (lapya, obruk, mağara, traverten vb.) isimlerini ve birbirlerinden farklarını harita üzerinden tekrar inceleyin.
Alternative Method
Karstik aşınım şekillerini küçükten büyüğe 'Lapya < Dolin < Uvala < Polye' şeklinde aklınızda tutabilirsiniz. Ayrıca karstik kayaçları kodlarken: Kalker (Akdeniz Bölgesi/Toroslar), Jips (İç Anadolu/Sivas), Kaya Tuzu (Çankırı/Iğdır) üçlemesini harita üzerinde gözünüzde canlandırarak diğer dış kuvvet (buzul, rüzgâr) çeldiricilerini kolayca tespit edip eleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s