Türkiye'de karst topoğrafyası, kayaçların kimyasal yollarla çözünmesi (aşınım) ve eriyik haldeki minerallerin belirli koşullarda çökelmesi (birikim) sonucu oluşan yer şekillerini kapsar. Karstlaşma sürecinde Toros Dağları sistemi ile Teke ve Taşeli platoları gibi kireç taşının (kalker) kalın tabakalar oluşturduğu alanlar öne çıkarken; İç Anadolu'nun doğusu ve Doğu Anadolu'da alçı taşı (jips) ve kaya tuzu gibi kayaçlar üzerinde de karstik şekiller gelişmektedir.
Buna göre, Türkiye'deki karstik şekillerin özellikleri ve dağılışı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- Kalkere kıyasla suda çok daha hızlı eriyebilen jips ve kaya tuzu üzerinde oluşan lapya, dolin gibi aşınım şekilleri; kireç taşı üzerinde gelişen karstik topoğrafyaya göre morfolojik olarak daha hızlı değişime uğrar ve nispeten daha kısa ömürlüdür.Answer
- BTeke ve Taşeli platolarında kalker üzerinde gelişen uvala ve polye gibi karstik aşınım çukurları ile Doğu Anadolu'da Nemrut Dağı çevresinde görülen geniş çöküntü alanları (kalderalar), aynı kimyasal çözünme ve erime sürecinin sonucunda oluşmuş karstik şekillerdir.
- CToros Dağları'nın yüksek kesimlerinde görülen sirk yalakları ile mağara tavanlarının çökmesiyle meydana gelen obruklar, kireç taşının yer altı suları tarafından biriktirilmesi (çökelme) süreçlerine ait karakteristik örneklerdir.
- Dİç Anadolu'daki Sivas ve Çankırı çevresinde yaygın olan alçı taşı (jips) arazilerinde, suların bünyesindeki kalsiyum sülfatın çökelmesiyle Pamukkale'dekine benzer devasa traverten basamakları (birikim) oluşurken, Toroslar'daki kalkerli arazilerde sadece aşınım şekilleri gelişir.
- EKarstik aşınım şekillerinin en geniş olanları konumundaki polyelerin (gölova) tamamı suların sadece kalkeri çözündürmesiyle oluşmuş olup, bu geniş çukurlukların gelişiminde faylanma ve çökme gibi tektonik hareketlerin herhangi bir payı bulunmamaktadır.
Answer
Jips ve kaya tuzu gibi çok hızlı çözünen kayaçlar üzerindeki karstik şekillerin, kalker üzerindekilere göre daha hızlı değişime uğradığını ve kısa ömürlü olduğunu belirten ifade doğrudur.
Kireç taşı (kalker), alçı taşı (jips) ve kaya tuzu karstik arazileri oluşturan eriyebilen kayaçlardır. Ancak bu kayaçların kimyasal çözünme hızları birbirinden oldukça farklıdır. Kaya tuzu ve jips, kalkere göre suyla temas ettiğinde çok daha hızlı erir. Bu nedenle Sivas, Çankırı ve Erzincan çevresi gibi jips ve kaya tuzunun yaygın olduğu yörelerde oluşan karstik aşınım şekilleri, Toros Dağları kuşağındaki kalker karstına göre çok daha hızlı aşınır, şekil değiştirir ve nispeten kısa ömürlü bir morfoloji sergiler.
Step-by-Step Solution
Key Concept
Karstik topoğrafyada litolojinin (kayaç yapısı) kimyasal çözünme hızı ve şekil ömrü üzerindeki belirleyici etkisi.
Hints
1
Karstlaşmaya neden olan kayaçların (kalker, jips, kaya tuzu) suya karşı gösterdikleri erime dirençlerini ve bu erime hızlarının şekillerin kalıcılığına etkisini düşünün.
2
Türkiye'nin yer şekillerinden olan kalderaların volkanik, sirk yalaklarının ise buzul aşındırma şekli olduğunu hatırlayarak yanlış şıkları eleyebilirsiniz.
3
Jips (alçı taşı) ve kaya tuzu, suya temas ettiğinde kireç taşına göre çok daha kolay ve hızlı çözünür. Bu durum, onların üzerinde oluşan yer şekillerinin ömrünü doğrudan kısaltır.
Practice More
Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda etkili olan iç kuvvetleri ve Türkiye'nin göllerinin/ovalarının oluşum kökenlerini tekrar gözden geçirmeniz tavsiye edilir.
Alternative Method
Seçeneklerdeki jeomorfolojik terimleri (kaldera, sirk, polye, traverten) ait oldukları kökene göre (volkanik, buzul, tektonik, karstik birikim) sınıflandırarak, sadece karstik süreçlere ait olmayan ifadeleri elemek doğru yanıta ulaşmanızı hızlandıracaktır.
Estimated Time:2m 30s