Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye'deki platoların genel özellikleri incelendiğinde, yükselti değerleri ile bu alanlardaki ekonomik faaliyet türleri arasında doğrudan bir ilişki olduğu görülür. Bir bölgedeki platoların deniz seviyesine yakın bir yükseltide bulunması, ulaşıma elverişli olması ve akarsular tarafından sığ vadilerle parçalanmış olması; bu alanların yerleşme, sanayi ve ticaret için odak noktası haline gelmesini sağlamıştır. Buna göre, sözü edilen özelliklere sahip olan platoların temel oluşum kökeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de erozyonu önlemek amacıyla yapılan en temel ve etkili çalışma bitki örtüsünün korunması ve ağaçlandırmadır. Ancak ağaçlandırma faaliyetleri, özellikle Doğu Karadeniz Bölümü gibi sahalarda görülen heyelanları (kütle hareketlerini) engellemede çoğu zaman tek başına yeterli olmamaktadır.

Ağaçlandırma çalışmalarının heyelanları önlemede yetersiz kalmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de heyelan (kütle hareketi) ve erozyon olayları, oluşum mekanizmaları ve korunma yöntemleri bakımından sık sık birbirine karıştırılmaktadır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi heyelan riskini azaltmak veya önlemek amacıyla uygulanabilecek etkili bir yöntem değildir?

Türkiye'de neotektonik dönemde yer kabuğunun kırılmasıyla oluşan çöküntü alanları, akarsu biriktirmesiyle dolarak tektonik ovaları meydana getirmiştir. Bu ovaların büyük bir bölümü Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay kuşakları üzerinde yoğunlaşırken, bazıları ise Afrika Levhası ile Arabistan Levhası arasındaki ayrılma hareketinin bir sonucu olan rift sisteminin kuzey uzantısında yer alır.

Buna göre, jeolojik oluşumu ve üzerinde bulunduğu fay kuşağı dikkate alındığında, aşağıdaki ovalardan hangisi diğerlerinden farklı bir tektonik sistem içerisinde yer almaktadır?

Türkiye'de kıyıların şekillenmesi ve mevcut kıyı tiplerinin dağılışı üzerinde; yer şekillerinin uzanış doğrultusu, epirojenik hareketler ve dördüncü ($IV.$) jeolojik zamandaki deniz seviyesi değişimleri birincil derecede etkilidir.

Bu bilgiler ışığında, Türkiye'nin kıyı özellikleri ile ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvet akarsulardır. Akarsuların yataklarını hem fiziksel hem de kimyasal yollarla aşındırması sonucunda ülkemizde çeşitli yer şekilleri meydana gelmiştir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsuların doğrudan aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşan yer şekillerinden biridir?

Türkiye'de yer kabuğunun sertleşmiş bölümlerinin yan basınçlara uğraması sonucunda esneyemeyip kırılmasıyla "horst" (yüksekte kalan blok) ve "graben" (çöken blok) sistemleri oluşmuştur.

Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi bu şekilde oluşan bir "horst" kütlesidir?

Türkiye, yakın bir jeolojik zamanda ($III.$ Zaman sonu ve $IV.$ Zaman başı) toptan yükselmeye (epirojenez) maruz kaldığı için ortalama yükseltisi fazla olan ve platoların geniş yer kapladığı bir ülkedir. Bu jeolojik süreç, platoların hem fiziksel yapısını hem de üzerindeki dış kuvvet faaliyetlerini doğrudan etkilemiştir.

Bu bilgilere dayanarak, Türkiye'deki platoların genel özellikleri hakkında aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

İç Anadolu Bölgesi’nde özellikle Konya-Karapınar çevresi, bitki örtüsünün cılızlığı ve kurak iklim şartları nedeniyle rüzgârların yer şekillendirme üzerindeki etkisinin en bariz görüldüğü sahalardan biridir. Bu bölgede rüzgârın aşındırma gücüne veya biriktirme hızına bağlı olarak çeşitli mikro ve makro yer şekilleri gelişim göstermiştir.

Buna göre; bölgede görülebilen aşağıdaki yer şekillerinden hangisi, oluşumunda rüzgârın doğrudan bir dış kuvvet olarak rol aldığı aşınım veya birikim şekilleri arasında yer almaz?

Türkiye'de rüzgârların yer şekillendirici etkisi üzerine yapılan sentez çalışmalarında; morfolojik gelişim, litolojik direnç ve klimatik veriler arasındaki ilişki analiz edilmektedir. Özellikle Neojen dönemine ait gölsel tortulların bulunduğu havzalarda rüzgârın aşındırma (korozyon) ve biriktirme (akümülasyon) faaliyetlerinin hızı, bitki örtüsünün kapalılık oranı ve insan müdahalesiyle doğrudan ilişkilidir.

Bu bilgiler ışığında, Türkiye'deki rüzgâr şekillerinin özellikleri ve mekânsal dağılışına ilişkin aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi en doğrudur?

Türkiye’nin kıyı bölgelerinde dağların kıyı çizgisine göre uzanış doğrultusu; kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım imkânlarını, yağış miktarını ve limanların art bölgesini (hinterland) belirleyen temel faktördür. Ege Bölgesi'nde dağların büyük çoğunluğu kıyıya dik ($enine$) uzanarak denizel etkilerin iç kısımlara kadar ulaşmasına olanak tanırken, bir yöredeki dağlar bu genel karakteristikten saparak kıyıya paralel bir hat oluşturur. Bu durum, söz konusu yörede ulaşımın sarp geçitlerle sağlanmasına ve hinterlandın daralmasına yol açmıştır.

Bu morfolojik özellikleri nedeniyle Ege Bölgesi'nin genelinden ayrılan ve Akdeniz kıyı kuşağındaki dağ sıralarının coğrafi etkilerine benzer bir tablo sergileyen dağ kütlesi aşağıdakilerden hangisidir?

Anadolu kara kütlesi, Miyosen sonlarından itibaren Arap Levhası'nın kuzeye doğru hareket ederek Avrasya Levhası ile çarpışması sonucu "Neotektonik Dönem" olarak adlandırılan yeni bir jeolojik sürece girmiştir. Günümüzde de aktif olarak devam eden bu süreç, Türkiye’nin yer şekillerinin temel karakterini ve bugünkü genel görünümünü belirlemiştir. Aşağıdakilerden hangisi, Türkiye’de Neotektonik dönemde meydana gelen jeolojik ve jeomorfolojik gelişmelerden biri değildir?

Türkiye, orta kuşakta yer alan bir ülke olduğu için buzulların etkisi diğer dış kuvvetlere (akarsu, rüzgar vb.) oranla oldukça sınırlıdır. Ancak yükseltisi $2500$ metrenin üzerine çıkan dağlarda buzul aşınım ve biriktirme şekillerine rastlanabilmektedir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin yüksek dağlık alanlarında görülen buzul şekillerinden biri değildir?

Türkiye'de dağların oluşum süreçleri ve yapısal özellikleri bölgeden bölgeye farklılık gösterir. Akdeniz Bölgesi'ndeki dağların büyük çoğunluğu Alp-Himalaya kıvrım sistemine dahil olan Toros Dağları'ndan oluşurken, bu bölgedeki bir dağ kütlesi yan basınçlara karşı direnç göstererek kırılmış ve bir 'horst' olarak yükselmiştir.

Üzerinde Çukurova'yı Hatay'a bağlayan Belen Geçidi'nin de bulunduğu bu dağ aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirme gücü bölgeler arasında belirgin farklılıklar göstermektedir. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde rüzgâr aşınım ve birikim şekillerine (mantar kaya, tafoni, kumul vb.) sıkça rastlanırken, Doğu Karadeniz kıyı kuşağında bu tür şekillerin görülme olasılığı yok denecek kadar azdır.

Bölgeler arasındaki bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de dağların kıyı çizgisine paralel uzandığı Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında "Boyuna kıyı tipi" hâkimdir. Bu kıyı tipinin yaygın olduğu alanlarda, yer şekillerinin kıyıya göre uzanışına bağlı olarak çeşitli coğrafi özellikler gelişmiştir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Boyuna kıyı tipinin görüldüğü bir bölgenin karakteristik özellikleri arasında yer almaz?

Türkiye’de platoların oluşum süreci (litosferik yapı ve jeolojik gelişim), bu sahaların fiziksel özelliklerini belirlediği gibi beşerî ve ekonomik faaliyetlerin sınırlarını da çizmektedir. Bazı platolarda iklim şartları hayvancılık veya tarım türünü doğrudan belirlerken, bazılarında ise sahanın litolojik yapısı (kayaç özelliği) iklimin sağladığı imkanları kısıtlayarak veya dönüştürerek ekonomik faaliyeti şekillendiren en temel faktör haline gelmektedir.

Buna göre, aşağıdaki plato ve bu platoda yoğunlaşan temel ekonomik faaliyet eşleştirmelerinden hangisinde, litolojik yapının belirleyici etkisi diğerlerine göre daha baskındır?

Türkiye'deki platoların büyük bir bölümü, üçüncü jeolojik zamanın sonu ile dördüncü zamanın başlarında gerçekleşen toplu yükselmenin etkisiyle deniz seviyesinden oldukça yüksekte yer almaktadır. Ancak bir plato, akarsular tarafından aşındırılarak deniz seviyesine kadar alçaltılmış eski bir aşınım yüzeyi (peneplen) özelliğine sahiptir. Ortalama yükseltisi diğer platolara göre oldukça az olan bu saha; sanayi, ulaşım ve ticaret faaliyetlerinin yoğunlaşması nedeniyle Türkiye'nin en yoğun nüfuslu bölgesi haline gelmiştir.

Parçada özellikleri belirtilen plato aşağıdakilerden hangisidir?

Akarsular, yataklarını derine ve geriye doğru aşındırarak yatak eğimini deniz seviyesine (kaide seviyesi) yaklaştırırlar. Akarsuyun yatak boyunca aşındırma ve biriktirme faaliyetlerinin dengeye ulaştığı bu en son aşamaya 'denge profili' adı verilir. Türkiye akarsuları, ülkemizin yakın jeolojik zamanda toptan yükselmiş olması (epirojenez) nedeniyle genellikle bu seviyeye ulaşamamıştır.

Buna göre, yatağı denge profiline ulaşmış bir akarsu havzasında aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

Türkiye'de dağların oluşum süreçleri incelendiğinde; esnek tabakaların kıvrılmasıyla kıvrımlı dağlar, sert tabakaların kırılmasıyla ise kırıklı dağlar (horstlar) meydana gelmiştir. Kırıklı dağlar büyük oranda Ege Bölgesi'nde yoğunlaşmış olsa da Türkiye'nin başka yerlerinde de bu tür oluşumlara rastlanmaktadır. Buna göre, Akdeniz Bölgesi'nde yer alan ve kırılma sonucunda oluşan 'horst' özelliği taşıyan dağ aşağıdakilerden hangisidir?