Santral Sinir Sistemi Farmakolojisi

$22$ yaşında erkek hasta, bir eğlence merkezinde "ekstazi" ($MDMA$) olarak adlandırılan bir madde kullanımından birkaç saat sonra ajitasyon, hiperpireksi ($41^\circ C$), yaygın kas sertliği ve nöbet geçirme şikayetleriyle acil servise getiriliyor. Laboratuvar incelemesinde saptanan belirgin hiponatremi tablosu, maddenin uygunsuz antidiüretik hormon ($ADH$) salınımını indüklemesine bağlanıyor. Bu klinik tablodan sorumlu olan maddenin temel farmakolojik etki mekanizması aşağıdakilerden hangisidir?

$62$ yaşında, peptik ülser nedeniyle simetidin kullanan ve hafif derecede karaciğer fonksiyon bozukluğu olan bir hastada uykuya dalma güçlüğü (insomnia) için bir sedatif-hipnotik ilaç başlanmıştır. Bu ilacın $GABA_A$ reseptör kompleksinin sadece $\alpha_1$ alt birimini içeren izoformlarına yüksek afinite gösterdiği, klor kanallarının açılma frekansını artırarak etki ettiği, yüksek doz alımında gelişen toksisitesinin flumazenil ile geri döndürülebildiği ve primer olarak aldehit oksidaz enzimi ile metabolize edildiği bilinmektedir.

Bu özelliklere sahip olan sedatif-hipnotik ilaç aşağıdakilerden hangisidir?

Genel anestezi indüksiyonu ve idamesinde kullanılan inhalasyon ve intravenöz ajanların farmakolojik özellikleri ile yan etki profilleri dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

$72$ yaşında Parkinson hastalığı tanısıyla $10$ yıldır takip edilen erkek hasta, son zamanlarda eşinin kendisini aldattığına dair sanrılar ve evde yabancı insanlar gördüğüne dair görsel halüsinasyonlar nedeniyle yakınları tarafından getiriliyor. Hastanın mevcut motor bulgularını (rijidite ve bradikinezi) kötüleştirmeden bu psikotik semptomları tedavi etmek amacıyla kullanılabilecek, dopaminerjik reseptörlere anlamlı bir afinitesi bulunmayan, ancak $5-HT_{2A}$ reseptörlerinde invers agonist ve antagonist etkinlik gösteren ilaç aşağıdakilerden hangisidir?

$67$ yaşında erkek hasta, $10$ yıldır Parkinson hastalığı tanısıyla takip edilmektedir. Mevcut levodopa/karbidopa ve entakapon tedavisine rağmen hastada gün içerisinde ani gelişen, hareket edememe haliyle karakterize şiddetli "off" dönemleri (akinezi) ve donma (freezing) fenomenleri gözlenmektedir. Bu atakların akut tedavisi (rescue therapy) için hastaya apomorfin reçete edilmesi planlanmaktadır. Bu tedavi yönetimi ve ilacın farmakolojik özellikleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Amfetaminler, santral sinir sisteminde dopaminerjik nöronlarda dopamin düzeyini artırmak için çok basamaklı ve özgün bir mekanizma kullanırlar. Bu ilaçlar dopamin taşıyıcısı ($DAT$) üzerinden hücre içine alındıktan sonra, veziküler monoamin taşıyıcısı-$2$ ($VMAT2$) üzerinden dopaminin veziküllerden sitoplazmaya çıkışını sağlarlar. Ancak amfetaminlerin farmakolojik etkisinin temelini, sitoplazmada biriken dopaminin $DAT$ aracılığıyla sinaptik aralığa "tersine taşınımını" (efflux) indüklemeleri oluşturur. Amfetaminin hücre içinde bağlandığı ve protein kinazlar aracılığıyla $DAT$ fosforilasyonunu tetikleyerek bu tersine taşınım sürecini başlatan G-proteini kenetli reseptör aşağıdakilerden hangisidir?

Eroin bağımlılığı nedeniyle detoksifikasyon programını yeni tamamlamış bir hasta, nüksü (relaps) önlemek amacıyla idame tedavisine alınacaktır. Hastaya, opioid reseptörlerini uzun süreli ve güçlü bir şekilde bloke eden, oral yolla uygulanan bir ilaç reçete edilmiştir. Hekim, hastayı bu ilaca başlamadan önce en az $7-10$ gün boyunca hiçbir opioid kullanmaması gerektiği, aksi takdirde şiddetli yoksunluk belirtileri (presipite yoksunluk) yaşayacağı konusunda uyarmıştır. Bu hastaya reçete edilen ilaç aşağıdakilerden hangisidir?

Genel anestezi indüksiyonu ve idamesinde kullanılan inhalasyon ve intravenöz ajanların fizikokimyasal özellikleri, klinik farmakokinetikleri ve toksisite profilleri üzerinde belirleyici bir role sahiptir. Buna göre, anestezik ajanlar ve özellikleri ile ilgili aşağıdaki klinik değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

İdiyopatik Parkinson hastalığı nedeniyle uzun yıllardır dopamin replasman tedavisi alan bir hastada, son aylarda motor dalgalanmaların yanı sıra rahatsız edici görsel halüsinasyonlar ve paranoid hezeyanlar gelişmeye başlamıştır. Hastanın tedavisine, motor semptomlarda kötüleşmeye yol açmadan psikotik bulgularını kontrol altına almak amacıyla yeni bir ajan eklenmesi planlanmaktadır.

Dopaminerjik ($D_2$) reseptörlere afinitesi bulunmayan ve terapötik etkisini temel olarak serotonin $5-HT_{2A}$ reseptörleri üzerinde ters agonist ($invers \ agonist$) aktivite göstererek sağlayan ajan aşağıdakilerden hangisidir?

$65$ yaşında erkek hasta, Parkinson hastalığı tanısıyla beş yıldır takip edilmektedir. Mevcut tedavisine son bir ay önce eklenen bir ajandan sonra hastanın her iki alt ekstremitesinde ağrısız, ağsı (retiküler) bir hiperpigmentasyon (livedo reticularis) ve hafif pretibial ödem geliştiği saptanmıştır. Hastanın laboratuvar incelemesinde kreatinin klirensinin $35$ mL/dk olduğu belirlenmiştir. Bu hastada mevcut yan etkilere neden olan ilaç ve özellikleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Klinik uygulamada kullanılan lokal anesteziklerin etki mekanizmaları, eliminasyon yolakları ve yan etki profilleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Yeni tanı konulan jeneralize tonik-klonik nöbetleri olan $26$ yaşındaki kadın hastaya antiepileptik tedavi başlanacaktır. Hastanın özgeçmişinden polikistik over sendromu (PKOS) tanısı olduğu ve bu durumun kontrolü ile gebelikten korunma amacıyla kombine oral kontraseptif kullandığı öğreniliyor.

Bu hastada, hem oral kontraseptiflerin etkinliğini azaltmayacak hem de mevcut PKOS tablosunu kötüleştirmeyecek, farmakokinetik etkileşim potansiyeli en düşük antiepileptik ilaç aşağıdakilerden hangisidir?

Duygudurum bozukluğu nedeniyle farmakolojik tedavi gören bir hastada; zihinsel durum değişikliği, otonomik dengesizlik ve nöromüsküler belirtilerle karakterize bir klinik tablo gelişmiştir.

Bu tablonun 'serotonin sendromu' olduğunu, 'nöroleptik malign sendromdan' (NMS) ayırmada kullanılan aşağıdaki klinik bulgulardan hangisi serotonin sendromu lehinedir?

$45$ yaşında bir erkek hasta, yoğun iş temposunda uyanık kalmak amacıyla bir madde kullandıktan kısa süre sonra şiddetli baş ağrısı ve çarpıntı şikayetiyle acil servise başvuruyor. Fizik muayenesinde kan basıncı $190/110$ mmHg, nabız $115$/dk, pupiller midriyatik ve cildin belirgin şekilde terli olduğu saptanıyor. Acil servis ekibi tarafından hastanın hipertansiyonunu kontrol altına almak amacıyla intravenöz propranolol uygulanıyor; ancak uygulama sonrası kan basıncının $235/140$ mmHg seviyesine yükseldiği ve göğüs ağrısının başladığı gözleniyor. Bu hastada gözlenen klinik tablodan ve ilaç etkileşiminden sorumlu olan maddenin temel etki mekanizması aşağıdakilerden hangisidir?

$30$ yaşında, hem absans hem de jeneralize tonik-klonik nöbetleri olan bir hastada tedaviye başlanması planlanmaktadır. Seçilecek ilacın karaciğer mikrozomal enzimlerini inhibe ettiği, yan etki olarak hepatotoksisiteye neden olabildiği ve teratojenik olarak nöral tüp defektlerine yol açabildiği bilinmektedir. Bu özelliklere sahip olan antiepileptik ilaç aşağıdakilerden hangisidir?

$24$ yaşında erkek hasta, bir partide madde kullandıktan sonra gelişen aşırı ajitasyon, saldırganlık ve ağrıya duyarsızlık şikayetleriyle acil servise getiriliyor. Fizik muayenede belirgin vertikal nistagmus saptanan bu hastada, tablodan sorumlu olan maddenin temel etki mekanizması aşağıdakilerden hangisidir?

Acil servise polis eşliğinde getirilen 26 yaşında bir erkek hasta; aşırı ajite, yönelimi bozuk ve etrafına karşı saldırgan davranışlar sergilemektedir. Fizik muayenesinde kan basıncı 165/105 mmHg, kalp tepe atımı 124/dk ve vücut ısısı 38.6°C olarak saptanmıştır. Nörolojik muayenesinde belirgin horizontal ve vertikal nistagmus izlenen hastanın, kendisine zarar verecek derecede travmaya maruz kalmasına rağmen belirgin şekilde ağrı hissetmediği (derin analjezi durumu) fark edilmiştir.

Bu hastadaki klinik tablodan sorumlu olan maddenin santral sinir sistemindeki temel etki mekanizması aşağıdakilerden hangisidir?

Bir hastaya cerrahi girişim öncesi sedasyon sağlamak amacıyla intravenöz midazolam uygulanmıştır. İşlem sonrası hastada gelişen derin sedasyon ve solunum depresyonu tablosunu hızlıca geri çevirmek (reversal) için kullanılması gereken spesifik antagonist aşağıdakilerden hangisidir?

$62$ yaşında, $5$ yıldır Parkinson hastalığı tanısıyla levodopa + karbidopa tedavisi alan erkek hastada, son zamanlarda ilaç dozunun etkisi geçmeye başladığında semptomların tekrar ortaya çıktığı ("wearing-off" fenomeni) gözlenmiştir. Bu hastada levodopanın periferik metabolizmasını katekol-$O$-metiltransferaz (COMT) enzimi üzerinden inhibe ederek levodopanın beyne geçişini ve yarı ömrünü uzatmak amacıyla tedaviye eklenmesi en uygun olan ilaç aşağıdakilerden hangisidir?

$32$ yaşında kadın hasta, bipolar bozukluk tip $1$ tanısıyla takip edilmektedir. Mevcut depresif atağı nedeniyle tedaviye yeni bir atipik antipsikotik eklenmiştir. Bu ilacın farmakolojik profilinde $D_2$ ve $5\text{-}HT_{2A}$ antagonizmasına ek olarak, yüksek afiniteli $5\text{-}HT_7$ antagonizması dikkat çekmektedir. İlacın $H_1$ ve $M_1$ reseptör afinitesi oldukça düşüktür. Hasta, tedaviye uyumlu olduğunu belirtmesine rağmen iki hafta sonunda semptomlarında düzelme olmadığını ifade etmiştir. Yapılan sorgulamada hastanın, kilo alımından çekindiği için ilacı sabah aç karnına aldığı öğrenilmiştir.

Bu klinik tablo ve farmakolojik özellikler dikkate alındığında, bahsi geçen ilaç ve bu ilaç için doğru olan klinik bilgi aşağıdakilerden hangisidir?