Türk-İslam Tarihi

Türk-İslam devletlerinde merkezi yönetim ve hukuk sistemi, hükümdarın mutlak otoritesini tesis etmek amacıyla iç içe geçmiş bir yapı sergilemektedir. Bu bağlamda; devlet memurları hakkındaki şikâyetlerin incelenmesi, vakıfların denetlenmesi, halkın maruz kaldığı haksızlıkların giderilmesi ve kadı mahkemelerinde verilen kararlara yapılan itirazların bir üst mahkeme sıfatıyla karara bağlanması gibi geniş yetkilere sahip olan, bizzat hükümdarın başkanlık ettiği kurum aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır ve Suriye çevresinde hüküm süren, resmî yazışmalarında ve belgelerinde "el-Devletü't-Türkiyye" (Türkiye Devleti) tabirini kullanan ve $1260$ yılında gerçekleşen Ayn Calut Savaşı ile Moğolları dünya tarihinde ilk kez durdurmayı başaran Türk-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde adalet ve hukuk teşkilatı, devletin hem dini hem de geleneksel yapısını yansıtacak şekilde kurumsallaşmıştır. Bu doğrultuda farklı yargı alanları için özel görevliler yetkilendirilmiştir.

$I.$ Şer'î yargı sisteminin en üst basamağında yer alan ve tüm kadıların atama ve denetim işlemlerinden sorumlu olan makam
$II.$ Kamu düzenini ve devlet güvenliğini ilgilendiren örfî davalara bakan, aynı zamanda yüksek görevlileri denetleme yetkisi bulunan makam
$III.$ Ordu içerisinde askeri sınıfa mensup kişiler arasındaki hukuki ihtilafları çözmekle görevli olan makam

Bu görev tanımları ile bu görevleri yürüten yetkililer aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Türk-İslam devletlerinde hukuk sistemi; temelini İslam dininin kurallarından alan "Şer’î hukuk" ve Türk geleneklerinden (töre) beslenen "Örfî hukuk" olmak üzere iki ana kola ayrılmıştır. Şer’î hukukun başındaki en üst yetkili "Kadılkudat" iken, devletin güvenliğini ve kamu düzenini ilgilendiren örfî davaların yürütülmesinden sorumlu bir baş görevli daha bulunmaktadır.

Buna göre, Türk-İslam devletlerinde örfî yargı sisteminin başında bulunan ve adalet işlerini denetleyen görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da $868$ yılında kurulan Tolunoğulları, bu coğrafyada Türk-İslam kültürünün ilk temsilcisi olmuş ve 'Maristan' adı verilen hastanelerle sosyal devlet anlayışının önemli örneklerini vermişlerdir. Buna rağmen Tolunoğulları ve sonrasında kurulan Akşitlerin (İhşidiler) kısa sürede yıkılmalarına zemin hazırlayan temel siyasi ve sosyal gerekçe aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde hukuk sisteminin etkinliği, verilen hükümlerin icra edilebilmesi ve toplumsal huzurun askerî bir güçle desteklenmesine bağlıydı. Bu doğrultuda özellikle şehir merkezlerinde asayişi sağlamak, suçluları derdest etmek ve adli makamlara teslim ederek yargılama sürecini başlatmakla görevli, yarı askerî bir güvenlik teşkilatı yapılandırılmıştır.

Bu bilgiler ışığında, Karahanlı ve Selçuklu gibi devletlerde günümüzdeki polis ve jandarma birimlerinin görevini üstlenen teşkilat ve bu teşkilatın amiri aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam medeniyetinde $IX.$ ve $XII.$ yüzyıllar arası, bilimsel düşüncenin ve felsefi üretimin zirveye ulaştığı bir dönemdir. Bu süreçte yetişen bilim insanları, yalnızca tek bir alanda değil, disiplinler arası bir yaklaşımla ansiklopedik eserler ortaya koymuşlardır. Bu eserlerin içerikleri ve müellifleri (yazarları) hakkındaki derinlemesine bilgi, o dönemdeki bilimsel gelişmişlik düzeyini anlamak açısından büyük önem taşır.

Buna göre, aşağıdaki bilim insanı – uzmanlık alanı – temel eser eşleştirmelerinden hangisi, bu konuda çalışan bir öğrencinin eserlerin içerikleri veya yazarları konusunda bir yanılgıya düştüğünü gösteren bir bilgi hatası içermektedir?

Türk-İslam devletlerinde askeri teşkilatın iki temel dayanağını "Gulam Sistemi" ve "İkta Sistemi" oluşturmaktadır. Bu iki sistem, askerlerin kaynağı, eğitim süreçleri ve devletten aldıkları karşılıklar bakımından birbirinden farklılık gösterir. Buna göre, Gulam ordusunu İkta ordusundan ayıran en temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

Matematik tarihinde çığır açan $0$ (sıfır) rakamını sistemli hale getirerek bilim dünyasına kazandıran ve "Hisabü’l-Cebr ve’l-Mukabele" adlı eseriyle modern cebir ilminin kurucusu kabul edilen Türk-İslam bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

$751$ yılında Çin ile Abbasiler arasında gerçekleşen Talas Savaşı'nda Karluk ve Yağma gibi Türk boylarının Abbasilerin yanında yer alması, hem bölgenin siyasi geleceğini hem de dünya kültür tarihini derinden etkilemiştir. Bu savaşın ardından kağıt üretimi Semerkant'ta başlamış ve oradan tüm İslam dünyasına yayılmıştır.

Bu bilgilere dayanara Talas Savaşı'nın sonuçları hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Türk-İslam devletlerinde bilimsel ve kültürel hayatın gelişimi; devletin mali desteği, vakıf sistemi ve hükümdarların bilim insanlarını himaye etmesiyle ivme kazanmıştır. Bu dönemde Bağdat, Semerkant, Buhara ve Gazne gibi şehirler, hem külliye ve medrese gibi mimari eserlerle donatılmış hem de dünyanın önde gelen bilim merkezleri haline gelmiştir.

Buna göre, Türk-İslam medeniyetindeki bilimsel çalışmalar, kurumlar ve temsilciler ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi tarihsel bir gerçeklik ile bağdaşmamaktadır?

Türk-İslam devletlerinde uygulanan toprak yönetimi ve ekonomik faaliyetlerle ilgili aşağıdaki kavram-açıklama eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Büyük Selçuklu Devleti'nde mali işlerin yürütülmesinden sorumlu olan en üst kurum Divan-ı İstifa'dır. Bu divanın başındaki görevli olan Müstevfi; toprak gelirlerini denetlemek, vergileri sınıflandırmak ve hazine kayıtlarını tutmakla yükümlüdür. Bir Müstevfi'nin hazırladığı maliye kayıtlarında yer alan aşağıdaki kavram ve açıklama eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Mısır'da kurulan Türk-İslam devletleri ($868$-$1517$); Abbasi otoritesinin zayıflamasıyla ortaya çıkan 'Tevaif-i Müluk' geleneğinden, Haçlı ve Moğol tehditlerine karşı İslam dünyasının koruyuculuğuna uzanan bir tarihsel süreci temsil eder. Bu devletlerin idari yapılanmaları, veraset anlayışları ve toplumsal dokuları dikkate alındığında; bölgedeki Türk hakimiyetinin karakteristiğine dair yapılabilecek en kapsamlı ve doğru değerlendirme aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da kurulan Türk-İslam devletlerinin genelinde görülen "yönetici kadronun Türk, halkın ise çoğunlukla Arap olması" durumu, bu devletlerin merkezi otoriteyi korumalarını zorlaştırmış ve kısa sürede yıkılmalarında etkili olmuştur. Mısır'da kurulan bu devletler içerisinde; bölgede kurulan ikinci Türk devleti olan ve Mekke-Medine (Hicaz) bölgesini hakimiyeti altına alan ilk Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar; İslamiyet’i kabul etmelerine rağmen "Arslan", "Buğra", "Han" gibi eski Türk unvanlarını kullanmaya devam etmiş, ikili teşkilat ve veraset sistemini sürdürmüş ve Türkçeyi (Hakaniye lehçesi) resmi dil ilan etmişlerdir. Karahanlıların, aynı dönemde kurulan Gazneliler ve Büyük Selçuklular gibi diğer Türk-İslam devletlerine kıyasla çok daha "milli" bir karakter sergilemelerinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde uygulanan ikta sisteminde; toprağın mülkiyeti (rikabe) devlete, kullanım hakkı (tasarruf) köylüye, vergi toplama hakkı ve bu gelirle hizmet etme yükümlülüğü (menfaat) ise ikta sahibine (mukti) aittir. Bu sistem, taşrada hem ekonomik üretimi hem de askeri yapıyı dinamik tutmayı amaçlamıştır.

Bu hukuki ve idari yapı dikkate alındığında, bir ikta sahibinin görev yaptığı bölgedeki yetki ve sorumlulukları hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

Gazneli Mahmut, Abbasi halifesini Şii baskısından kurtararak İslam dünyasının koruyuculuğunu üstlenmiş ve bu hizmetine karşılık "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olmuştur. Aynı zamanda Hindistan üzerine düzenlediği $17$ seferle bölgede İslamiyet'in yayılmasını sağlayarak devletini imparatorluk düzeyine taşımıştır. Ancak bu görkemli yükseliş, Sultan Mahmut'un ölümünden sonra yerini istikrarsızlığa bırakmıştır. Buna göre, Gaznelilerin Horasan ve İran üzerindeki hakimiyetini kesin olarak kaybetmesine, Hindistan'a çekilmesine ve yıkılış sürecine girmesine neden olan temel gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

Abbasi Halifesi el-Memun döneminde Bağdat'taki Beytü'l-Hikme'nin yöneticiliğini yapmış; matematik, astronomi ve coğrafya alanlarında önemli çalışmalar yürütmüştür. Hint sayı sistemini İslam dünyasına tanıtan, sıfır rakamının kullanımını sistemleştiren ve "Kitabü'l-Muhtasar fi Hisabi'l-Cebr ve'l-Mukabele" eseriyle cebri müstakil bir bilim haline getiren Türk-İslam bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti ve diğer Türk-İslam devletlerinde adalet mekanizması uzmanlaşmış bir yapıya sahipti. Şer'î davalara bakan kadıların dışında, ordudaki askerî personelin kendi aralarındaki veya devletle olan hukukî sorunlarını çözmek amacıyla oluşturulan "askerî yargı" makamının başındaki görevli aşağıdakilerden hangisidir?