Türk-İslam Tarihi

Karahanlılar, İslamiyet öncesi Türk devletlerindeki ordunun 'boy' güçlerinden oluştuğu yapıyı terk ederek, doğrudan hükümdarın emrinde olan profesyonel 'Gulam' sistemini hayata geçirmişlerdir. Ancak Karahanlılar, daha sonraki Türk-İslam devletlerinden farklı olarak bu sistemde çoğunlukla Türk asıllı çocukları ve gençleri tercih etmişlerdir. Karahanlıların ordu teşkilatındaki bu kurumsal değişiklikle ulaşmak istediği temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

Samanoğulları Devleti'nin Horasan valiliğinden gelerek bağımsızlığını ilan eden Gazneli Mahmut, Hindistan'a düzenlediği 17 seferle İslamiyet'in bu bölgede yayılmasını sağlamış ve Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtardığı için Türk-İslam dünyasında 'Sultan' unvanını kullanan ilk hükümdar olmuştur. Ayrıca bilim ve sanata verdiği önemle bilinen Mahmut, ünlü alim El-Biruni'yi 'sarayımın en değerli hazinesi' olarak nitelendirmiştir. Gaznelilerin bu genel özellikleri ve tarihsel süreci dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu devlet için söylenemez?

Büyük Selçuklu Devleti'nin en parlak dönemlerinden birinde, Sultan Sencer'e sunduğu $XII.$ yüzyıla ait eserinde yer çekimi kuvvetinin varlığından Newton'dan asırlar önce bahseden; cisimlerin ağırlıklarının merkeze olan uzaklığa göre değiştiğini savunan ve 'hikmet terazisi' adını verdiği hassas ölçüm cihazlarıyla tanınan bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar, İslamiyet'i kabul ettikten sonra da ikili devlet teşkilatını uygulamaya devam etmiş, resmi dillerini Türkçe olarak belirlemiş ve hükümdarları için "İlig Han", "Arslan Han" gibi unvanları kullanmayı sürdürmüşlerdir. Ayrıca Kaşgarlı Mahmud, Abbasi halifesine sunduğu eserinde Türkçenin Arapça ile boy ölçüşebilecek zenginlikte bir dil olduğunu savunmuştur.

Karahanlıların bu uygulamaları, aşağıdakilerden hangisinin en güçlü kanıtıdır?

$751$ yılında gerçekleşen Talas Savaşı'nda Karluk Türklerinin Abbasilerin yanında yer alarak Çin (Tang Hanedanı) ordusunu mağlup etmesi, Orta Asya'nın siyasi ve kültürel çehresini değiştirmiştir. Bu zaferden sonra kâğıt üretimi Çin sınırları dışında ilk kez Semerkant’ta başlamış ve Türkler arasında İslamiyet yayılma sürecine girmiştir.

Karlukların bu savaşta Abbasilere destek vermesinde ve sonrasında Türklerin İslamiyet’i kabul etmesinde, Abbasilerin Emevi döneminden farklı olarak izlediği hangi temel anlayış etkili olmuştur?

Türk-İslam devletlerinde hukuk teşkilatı; dini esaslara dayanan şer'î hukuk ve eski Türk gelenekleri ile hükümdar emirlerine dayanan örfî hukuk olmak üzere iki temel yapı üzerine inşa edilmiştir. Şer'î yargı sisteminin en üst basamağında "Kadıü'l-Kudat" (Başkadı) yer alırken, örfî yargı işlerinden sorumlu olan ve özellikle devletin düzenini ilgilendiren davalara bakan görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Gazneli Mahmut döneminde Hindistan üzerine düzenlenen $17$ seferle bölgede İslamiyet yayılmış ve Abbasi halifesinin himaye edilmesiyle Türk tarihinde "Sultan" unvanı ilk kez kullanılmıştır. Ancak bu devlet, $1040$ yılında Büyük Selçuklular ile yaptığı aşağıdaki savaşlardan hangisi sonucunda mağlup olarak yıkılış sürecine girmiştir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde hukuk sisteminin işleyişinde; şer'i davalara bakan kadıların hiyerarşik olarak doğrudan merkeze (Kadılkudat) bağlı olması, örfi yargının başı olan Emir-i Dad'ın gerektiğinde yüksek düzeyli devlet görevlilerini dahi yargılayabilmesi ve ordu mensupları arasındaki uyuşmazlıklar için özel olarak 'Kadıasker' (Kadı-yı Leşker) makamının oluşturulması dikkat çeken özelliklerdir. Bu kurumsal yapı ve işleyiş dikkate alındığında, Türk-İslam devletlerinin hukuk ve ordu teşkilatlanması hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti olan Tolunoğulları, 'Maristan' adı verilen hastaneler inşa ederek din ve ırk ayrımı gözetmeksizin halka ücretsiz sağlık hizmeti sunmuştur. Bu uygulama Tolunoğulları'nın güçlü bir sosyal devlet anlayışına sahip olduğunu gösterse de devletin siyasi varlığı yaklaşık 38 yıl gibi kısa bir sürede sona ermiştir.

Tolunoğulları ve ardından kurulan Akşitler (İhşidiler) gibi Mısır merkezli Türk devletlerinin kısa sürede yıkılmalarının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Alp Tigin tarafından temelleri atılan ve Sultan Mahmut döneminde en parlak devrini yaşayan Gazneliler; Hindistan'a düzenlenen 17 seferle bölgede İslamiyet'in yayılmasını sağlamış, saraylarında El-Biruni ve Firdevsi gibi büyük ilim ve sanat insanlarını ağırlayarak bir kültür imparatorluğu kurmuşlardır. Ancak bu parlak döneme rağmen devlet, 1040 yılında Selçuklulara karşı kaybedilen Dandanakan Savaşı'ndan sonra hızla zayıflamış ve yıkılış sürecine girmiştir. Gazneli Devleti'nin bu kadar geniş topraklara ve askeri güce sahip olmasına rağmen bu kadar hızlı bir çözülme süreci yaşamasının temelinde yatan yapısal sorun aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam tarihinin başlangıcı kabul edilen $751$ tarihli Talas Savaşı'nda Karluk Türkleri, Abbasi ordusunun yanında yer alarak Çin kuvvetlerinin mağlup edilmesinde kritik bir rol oynamışlardır.

Karluk Türklerinin bu savaşta Çin'e karşı Abbasileri desteklemesindeki temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

Aşağıdaki tabloda $VIII.$ yüzyılda Türk-Arap ilişkilerindeki köklü değişim ve bu değişimin temel parametreleri özetlenmiştir:

Talas Savaşı'nın ($751$) bu tablodaki dönüşüm sürecinde oynadığı "kırılma noktası" rolü dikkate alındığında, Türklerin İslamiyet'i kabulü hakkında yapılabilecek aşağıdaki analizlerden hangisi en kapsamlı ve doğrudur?

Türk-İslam devletlerinde adalet mekanizması, toplumsal ve kurumsal ihtiyaçlara göre şekillenmiştir. Bu doğrultuda, sivil halkın davalarına bakan 'Kadı'ların yanı sıra, münhasıran ordu mensupları arasındaki anlaşmazlıkları çözmek ve askeri davaları karara bağlamak amacıyla 'Kadıleşker' (Kazasker) makamı oluşturulmuştur.

Bu uygulama, Türk-İslam devletlerindeki hukuk sistemiyle ilgili aşağıdakilerden hangisini doğrudan kanıtlamaktadır?

Türk-İslam devletlerinde yargı sistemi içerisinde yer alan; halkın şikâyetlerini bizzat sultana iletebildiği, devlet görevlileri hakkındaki yolsuzluk iddialarının karara bağlandığı ve kadı mahkemelerinden gelen kararların son kontrol mercii (temyiz) olarak görev yaptığı yüksek yargı organı aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar döneminde Maveraünnehir bölgesinde inşa edilen 'Ribatlar' başlangıçta sınır güvenliğini sağlayan askeri karakollar iken, zamanla ticaret yolları üzerinde kervansaraylara dönüşmüştür. Aynı dönemde kurulan 'Bimarhaneler' ise halka ücretsiz sağlık hizmeti sunan ve tıp eğitimi veren merkezler olarak faaliyet göstermiştir. Bu kurumların Karahanlılar toplumundaki işlevleri ve zaman içindeki değişimi dikkate alındığında, aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Anadolu Selçuklu Devleti'nde toprak yönetimi ve mülkiyet kayıtlarının tutulması sistemin işleyişi açısından kritik bir öneme sahipti. Bu doğrultuda; ikta topraklarının hak sahiplerine dağıtımını gerçekleştiren, arazi kayıtlarını tutan ve bu atamalarla ilgili menşur ve berat gibi resmi belgeleri hazırlayan görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde adalet mekanizması; şer’i, örfi ve askeri hukuk gibi uzmanlık alanlarına bölünmüş olsa da, hiyerarşinin en tepesinde hükümdarın temsil ettiği mutlak bir adalet otoritesi bulunmaktaydı. Bu otoritenin somutlaştığı ve bizzat sultanın başkanlık ettiği "Divan-ı Mezalim" (Zulümler Divanı) ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Gazneli Mahmut döneminde Abbasi halifesinin Şii Büveyhoğulları baskısından kurtarılmasıyla Türk-İslam dünyasının liderliği üstlenilmiş, Hindistan üzerine düzenlenen 17 seferle de devlet ekonomik ve askeri gücünün zirvesine ulaşmıştır. Ancak bu ihtişama ve 'Sultan' unvanıyla pekişen merkezi otoriteye rağmen, 1040 Dandanakan Savaşı'ndaki tek bir yenilginin ardından devletin hızla çöküş sürecine girerek yerel bir güce dönüşmesinin temel yapısal nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti’nin merkezi otoritesinin sarsılması ve yıkılış sürecine girmesinde iç ve dış pek çok etken bir arada rol oynamıştır. Öğrencilerin bu faktörleri "iç" ve "dış" nedenler olarak doğru sınıflandırması, devletin çöküş dinamiklerini anlamaları açısından kritiktir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuklu Devleti'nin siyasi gücünü kaybetmesinde etkili olan dış (harici) faktörlerden biri olarak gösterilebilir?

$751$ yılındaki Talas Savaşı'nın ardından Türklerin İslamiyet'e geçiş süreci, sadece dinî bir değişim değil, aynı zamanda Türk boylarının Abbasi Devleti'nin bürokratik ve askerî yapısına eklemlenmesiyle sonuçlanan derin bir entegrasyon sürecidir. Bu entegrasyonun kitleler hâlinde gerçekleşmesini sağlayan ve İslamiyet'in Türkler arasında bir "Arap dini" olarak algılanmasının önüne geçen en temel sosyo-politik gelişme aşağıdakilerden hangisidir?