Türk-İslam Tarihi

Gazneli Mahmut, Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtardığı için İslam dünyasında "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olmuştur. Siyasi otoritesini bu unvanla pekiştiren Mahmut, Hindistan üzerine gerçekleştirdiği $17$ seferle İslamiyet'in yayılmasını sağlamış ve sarayında himaye ettiği bilim insanı El-Biruni için "Sarayımın en değerli hazinesi" ifadesini kullanmıştır.

Aşağıdaki tabloda Gazneli Mahmut dönemine ait bazı temel unsurlar özetlenmiştir:

Bu bilgilere göre Gazneliler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türklerin kitleler hâlinde İslamiyet'i kabul etme sürecini başlatan, aynı zamanda Orta Asya'da Çin hâkimiyetinin kesin olarak sona ermesini sağlayan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

$751$ yılında gerçekleşen Talas Savaşı'nda Çinli Tang ordusuna karşı Müslüman Abbasilerin safında yer alarak savaşın kaderini belirleyen ve Türk-İslam tarihinin başlamasında öncü rol oynayan Türk boyu aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde adalet mekanizması Şer’i ve Örfi hukuk olarak iki koldan yürütülmüştür. Bu sistemin ordu ve devlet idaresiyle olan entegrasyonu, yetki sınırlarının keskin çizgilerle ayrılmasını zorunlu kılmıştır.

Buna göre, Büyük Selçuklu Devleti'nde hukuk ve ordu teşkilatının işleyişi ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi, devletin 'örfi yargı' ve 'askeri hiyerarşi' üzerindeki denetim gücünü en kapsamlı şekilde yansıtmaktadır?

Mısır'da Abbasi otoritesinin zayıflamasıyla kurulan Tolunoğulları ve Akşitler (İhşidiler), yöneticilerin Türk ancak halkın Arap olması nedeniyle toplumsal bütünleşmeyi sağlayamamış ve yaklaşık $100$ yıllık süreçte yıkılmışlardır. Bu devletlerin ardından kurulan Memlükler ise benzer bir demografik yapıya sahip olmalarına rağmen, Haçlı ve Moğol tehditlerini bertaraf ederek yaklaşık $267$ yıl hüküm sürmüşlerdir. Memlük Devleti'ni bu süreçte diğer Mısır merkezli Türk devletlerinden ayıran ve siyasi istikrarın ordu temelli devamlılığını sağlayan en temel kurumsal özellik aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde uygulanan ikta sisteminde, kendisine toprak tahsis edilen köylü; toprağı sebepsiz yere üç yıl üst üste boş bırakırsa toprak kendisinden alınır ve bir başkasına verilirdi. Devletin bu sert tedbiri uygulamasındaki temel amaç aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır coğrafyasında hüküm süren Türk-İslam devletlerinin (Tolunoğulları, Akşitler, Eyyubiler ve Memlükler) siyasi, sosyal ve idari yapıları incelendiğinde, aşağıdakilerden hangisi bu devletlerin tümü için söylenebilecek ortak bir özellik değildir?

Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluş sürecinde Horasan bölgesine hâkim olduktan sonra batı yönündeki fetih hareketlerine ağırlık verdiği görülmektedir. Bu süreçte Bizans İmparatorluğu ve müttefiklerine karşı kazanılan, Anadolu coğrafyası üzerindeki Selçuklu hâkimiyetinin ilk büyük askeri başarısı olarak kabul edilen meydan savaşı aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde hukuk sistemi, İslamiyet'in getirdiği kurallar ile Türk töresinin sentezlenmesiyle oluşmuş; bu durum yargı işlerinin 'Şer’i' ve 'Örfi' olarak iki ana başlıkta toplanmasına neden olmuştur. Şer’i yargı işleri kadılar tarafından yürütülürken; töreye dayalı olan, devletin düzenini ve güvenliğini ilgilendiren örfi yargı yetkisini temsil eden en üst düzey görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır coğrafyasında hüküm süren Tolunoğulları ve Akşitler (İhşidiler), Abbasi Devleti’nin zayıflamasıyla ortaya çıkan 'Tevaif-i Mülük' devletleri olarak bilinir ve yönetici sınıfları ile halk arasındaki etnik farklılık nedeniyle kısa sürede yıkılmışlardır. Ancak bu devletlerden sonra kurulan Memlük Devleti, benzer bir toplumsal dokuya (yönetici Türk, halk Arap) sahip olmasına rağmen yaklaşık iki buçuk asır boyunca bölgedeki siyasi varlığını güçlü bir şekilde korumuştur.

Bu bilgilere dayanarak Memlük Devleti'ni, Mısır'da kurulan diğer Türk-İslam devletlerinden ayıran ve siyasi sürekliliğini 'iktidarın el değiştirmesi' noktasında farklılaştıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devletlerinden Tolunoğulları, 'Maristan' adı verilen hastaneler kurarak din ve ırk ayrımı gözetmeksizin halka ücretsiz sağlık hizmeti sunmuş; Akşitler (İhşidiler) ise kutsal topraklar olan Hicaz bölgesine hakim olan ilk Türk devleti olmuştur. Bu iki devletin de kısa sürede yıkılmasında, yönetici ve ordu kadrosunun Türk, halkın ise çoğunlukla Arap olması temel etken kabul edilmektedir. Bu bilgilere dayanarak, Mısır'da kurulan bu devletler hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde Tuğrul Bey döneminde Nişabur ve Rey, Sultan Melikşah döneminde ise İsfahan şehri devletin yönetim merkezi (başkent) olarak kullanılmıştır. Sınırların genişlemesiyle paralel olarak gerçekleşen bu başkent değişimleri, Selçuklu devlet stratejisinin bir yansımasıdır.

Büyük Selçuklu sultanlarının yönetim merkezini kademeli olarak batı yönündeki şehirlere taşımasının temel siyasi gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Abbasi Devleti'nin merkezi otoritesinin zayıflamasıyla Mısır'da "Tevâif-i Mülûk" olarak adlandırılan Tolunoğulları ve Akşitler gibi devletler kurulmuş; bu süreç daha sonra bölgeye hakim olan Eyyubiler ve Memlükler ile devam etmiştir. Mısır'da kurulan bu Türk-İslam devletlerinin özellikleri ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

Türk-İslam medeniyetinde $IX.$ yüzyıldan itibaren gelişen 'Meşşailik' akımının en önemli temsilcisi olan İbn-i Sina, hem tıp hem de felsefe alanında dünya çapında otorite kabul edilen eserler vermiştir. Batı dünyasında 'Avicenna' olarak tanınan müellifin eserleri, isimlerinin yarattığı çağrışımlar nedeniyle sıklıkla içerik bakımından birbirine karıştırılabilmektedir. Buna göre, İbn-i Sina'nın kaleme aldığı; mantık, fizik, matematik, astronomi ve metafizik gibi alanları kapsayan, ismi 'iyileşme' veya 'şifa' anlamına gelmesine rağmen tıbbi bir reçete kitabı değil, ruhun cehalet hastalığından kurtulmasını amaçlayan ansiklopedik bir felsefe eseri olan çalışma aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti olan Tolunoğulları, 'Maristan' adı verilen hastaneler açarak din ve mezhep ayrımı yapmaksızın halka ücretsiz sağlık hizmeti sunmuş, sosyal devlet anlayışının en parlak örneklerini sergilemişlerdir. Buna rağmen Tolunoğulları'nın ve ardından gelen Akşitlerin (İhşidiler) bölgedeki hakimiyetlerinin kısa süreli olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da hüküm süren Memlükler $(1250-1517)$, kendilerinden önceki Türk-İslam devletlerinden farklı olarak "El-Devletü't-Türkiyye" ismini resmen kullanmış ancak "hanedanlık" geleneğini reddeden özgün bir yönetim yapısı geliştirmişlerdir. Bu sistemde, orduda liyakat ve güç kazanan nüfuzlu "emirlerin" sultanlık makamına gelme hakkı meşru kabul edilmiştir.

Bu veraset anlayışı ve siyasi uygulama dikkate alındığında, Memlükleri diğer Türk-İslam devletlerinden ayıran ve "geleneksel Türk devlet anlayışından" koptuklarının en temel göstergesi aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da $868$-$1517$ yılları arasında hüküm süren Türk-İslam devletleri, Abbasi halifeliğinin zayıflamasıyla ortaya çıkan "Tevaif-i Mülük" döneminden Osmanlı fethine kadar bölgeye hakim olmuşlardır. Bu devletler içerisinde; egemenlik anlayışında geleneksel "hanedan" sistemi yerine "başarılı olan her komutanın tahta geçme hakkı" (el-imaretü'l-hassa) ilkesini benimseyen ve bu nedenle resmi adını "Devletü't-Türkiye" (Türkiye Devleti) olarak kullanan siyasi teşekkül aşağıdakilerden hangisidir?

$1206$ yılında Kutbeddin Aybek tarafından Hindistan merkezli olarak kurulan bu devlet, bölgede İslam kültürünün kalıcı hale gelmesinde ve yayılmasında büyük rol oynamıştır. Türk-İslam tarihindeki nadir kadın hükümdarlardan biri olan Raziye Sultan'ın da bir dönem yönetiminde bulunduğu bu devlet aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde askeri teşkilat ile hukuk sistemi arasında organik bir bağ bulunmaktadır. Bu yapı, devletin hem ordunun disiplinini sağlamasını hem de adalet mekanizmasının her birime ulaşmasını hedeflemiştir. Buna göre, Türk-İslam devletlerindeki ordu ve hukuk teşkilatına dair aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türk-İslam devletlerinde merkezi yönetim; hükümdarın mutlak otoritesini temsil eden saray teşkilatı ile devletin genel yürütme işlerini üstlenen Divan-ı Saltanat (Büyük Divan) arasındaki hassas bir denge üzerine kurulmuştur. Bu idari yapıda görev alan üst düzey bürokratların yetki ve sorumlulukları, hem İslam öncesi Türk geleneklerinin hem de İslam medeniyetinin kurumsal mirasının izlerini taşımaktadır.

Buna göre, Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular gibi Türk-İslam devletlerinin merkez teşkilatında yer alan aşağıdaki görevlilerden hangisinin sorumluluk alanı, karşısında yanlış verilmiştir?