Türk-İslam Tarihi

Türk-İslam medeniyetinde dil bilimi, tefsir ve fıkıh alanlarındaki derin vukufiyetiyle tanınan; Mekke'de uzun yıllar kalarak ilmi çalışmalar yapması sebebiyle "Cârullah" (Allah'ın komşusu) unvanıyla anılan ve $12.$ yüzyılda Harezmşahlar döneminde kaleme aldığı "Mukaddimetü'l-Edeb" adlı sözlük türündeki eseriyle Türk dilinin tarihsel gelişimi üzerine önemli veriler sunan bilgin aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır coğrafyasında Abbasi Devleti'nin merkezi otoritesinin zayıflamasıyla başlayan süreçte; Tolunoğulları, Akşitler (İhşidiler), Eyyubiler ve Memlükler gibi önemli Türk-İslam devletleri kurulmuştur. Bu dört devletin siyasi, sosyal ve askeri yapıları genel olarak değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisi bu devletlerin tamamı için söylenebilecek ortak bir özelliktir?

Gazneliler, geniş bir coğrafyaya hükmetmelerine rağmen ordudaki etnik çeşitlilik ve merkezi otoritenin zayıflaması gibi nedenlerle büyük bir sarsıntı yaşamıştır. Bu sarsıntının ardından devletin yıkılış sürecini başlatan ve Horasan bölgesindeki hakimiyetin Büyük Selçuklulara geçmesine neden olan $1040$ tarihli gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da kurulan Türk-İslam devletleri (Tolunoğulları, İhşidiler, Eyyubiler ve Memlükler) bölgenin siyasi ve kültürel yapısında derin izler bırakmışlardır. Bu devletlerin kuruluş süreçleri ve yönetim gelenekleri incelendiğinde, Memlük Devleti'ni selefleri olan Tolunoğulları ve İhşidiler'den ayıran temel yapısal farklılık aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam medeniyetinin başlangıç evresi olan Karahanlılar döneminde kaleme alınan edebi eserler, hem eski Türk kültürünün izlerini hem de yeni kabul edilen İslam dininin ahlaki prensiplerini bünyesinde barındırır. Bu dönemde; Uygur ve Arap harfleriyle yazılmış nüshaları bulunan, 'Emir Muhammed Dad İspehsalar Bey'e sunulan, bilginin erdemini ve cehaletin zararlarını ayet ile hadislerin ışığında öğütleyen 'Hakikatlerin Eşiği' anlamındaki didaktik eser aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde merkezi yönetimde yer alan divanlar, devlet işlerinin uzmanlık alanlarına göre sistematik bir şekilde yürütülmesini sağlamıştır. Bu doğrultuda, devletin iç ve dış yazışmalarını yöneten, resmi belgelere hükümdarın tuğrasını (mührünü) çekmekle görevli olan 'Divan-ı İnşa' (veya Divan-ı Tuğra) adlı kurumun başında bulunan görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar, İslamiyet'i kabul eden ilk büyük Türk-İslam devleti olmalarına rağmen resmi dillerini Türkçe olarak korumuş, ordularını tamamen Türk unsurlardan oluşturmuş ve hükümdarlarının 'Han', 'Hakan' gibi eski unvanları kullanmasına devam etmişlerdir. Karahanlılar'ın bu tutumu aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir?

Doğu Anadolu ve Azerbaycan çevresinde hüküm sürmüş olan bu devlet, en parlak dönemini Uzun Hasan zamanında yaşamıştır. Kur'an-ı Kerim'i Türkçeye çevirtmeleri ve sözlü gelenekte yaşayan Dede Korkut Hikâyelerini yazılı hale getirmeleriyle Türk kültür tarihine önemli katkılarda bulunmuşlardır. 1473 yılında Osmanlı Devleti ile yaptıkları Otlukbeli Savaşı'nı kaybederek zayıflama sürecine girmişlerdir.

Paragrafta özellikleri belirtilen bu Türk-İslam devleti aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nin zayıflaması ve yıkılma sürecine girmesinde birçok iç ve dış etken rol oynamıştır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi devletin yıkılmasında etkili olan dış nedenler arasında gösterilebilir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde ordu teşkilatı; 'Gulam-ı Saray', 'Hassa Ordusu' ve 'İkta Askerleri' gibi farklı birimlerden oluşmaktaydı. Bu birimlerin hem etnik kökenleri hem de devletten aldıkları ekonomik karşılıklar, merkezi otoritenin mali yapısıyla doğrudan ilişkiliydi.

Buna göre, 'Gulam-ı Saray' birliklerini 'Hassa Ordusu'ndan ayıran temel ekonomik özellik aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar, İslam medeniyetine giriş sürecinde Türk devlet yapısında birer 'kırılma ve dönüşüm' noktasını temsil eden kurumları hayata geçirmişlerdir. Bir yandan meşruiyetlerini 'Afrasiyab Oğulları' unvanıyla kadim Türk geleneklerine dayandırırken, diğer yandan orduda 'Gulam' sistemini başlatmışlar, sınır güvenliği için kurulan 'Ribat'ları ticari ve dini merkezlere dönüştürmüşler ve dünyada ilk kez 'Burslu Öğrencilik' sistemini uygulayarak sosyal devlet anlayışını kurumsallaştırmışlardır.

Karahanlılar tarafından gerçekleştirilen bu uygulamalar birlikte değerlendirildiğinde, devletin temel yönetim stratejisi hakkında yapılabilecek en kapsamlı değerlendirme aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da kurulan Türk-İslam devletleri olan Tolunoğulları ve Akşitler ($868$-$969$), kısa ömürlü olmuş ve yıkılmalarında "yöneticilerin Türk, halkın ise Arap olması" temel bir sorun teşkil etmiştir. Ancak bu demografik yapı Memlüklerde de mevcut olmasına rağmen Memlük Devleti seleflerinden çok daha uzun süre ($1250$-$1517$) yaşamış ve bölgeyi başarıyla savunmuştur. Memlüklerin bu başarısında ve siyasi sürekliliğinde aşağıdaki durumlardan hangisinin en etkili olduğu savunulabilir?

Türk-İslam devletlerinde (Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklular vb.) devletin tüm mali işlerinden, bütçenin hazırlanmasından ve vergi gelirlerinin toplanmasından sorumlu olan en üst düzey görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde ikta sahiplerinin (mukta), kendilerine tahsis edilen bölgelerde hem idari hem de mali tasarrufları bulunmaktaydı. Devlet; bu geniş yetkilerin kötüye kullanımını engellemek, ordunun savaş gücünü (cebelü sayısını) korumak ve halkın haksız vergilendirilmesinin önüne geçmek amacıyla "teftiş" mekanizmasını kurumsallaştırmıştır.

Buna göre; ikta sahiplerinin yükümlü olduğu asker sayısını noksan tutması veya halktan kanunda belirlenenin üzerinde vergi talep etmesi gibi usulsüzlüklerin saptanması ve doğrudan merkeze raporlanması, aşağıdaki divanlardan hangisinin asli görevleri arasında yer alır?

Tolunoğulları ile başlayıp Memlükler ile sona eren Mısır merkezli Türk-İslam devletleri, bölgenin tarihinde derin izler bırakmış ve Mısır'ı bir Türk yurdu haline getirmişlerdir. Bu dört devletin (Tolunoğulları, Akşitler, Eyyubiler ve Memlükler) siyasi ve idari özellikleri incelendiğinde, aşağıdakilerden hangisi bu devletlerin tümü için geçerli bir genelleme olamaz?

Gazneli Mahmut'un; Şii Büveyhoğullarına karşı Abbasi halifesini koruyarak "Sultan" unvanını alması, Hindistan’a düzenlediği seferlerle İslamiyet’in bu coğrafyada kökleşmesini sağlaması ve sarayında himaye ettiği El-Biruni için "Sarayımın en değerli hazinesi" ifadesini kullanması, devletin vizyonu açısından önemli bir değişime işaret etmektedir. Bu faaliyetler bir bütün olarak değerlendirildiğinde, Gazneli Mahmut dönemi için yapılabilecek en kapsamlı çıkarım aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde adalet teşkilatı şer'i ve örfi olmak üzere iki ana kola ayrılırdı. Bu sistem içerisinde şer'i davalara bakan kadıların atama, görevden alma ve denetim işlemlerinden sorumlu olan en üst düzey hukuk görevlisi aşağıdakilerden hangisidir?

Mısır'da kurulan Türk-İslam devletlerinin (Tolunoğulları, Akşitler, Eyyubiler ve Memlükler) siyasi yapıları, veraset sistemleri ve Abbasi Halifeliği ile olan münasebetleri dikkate alındığında, aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi tarihsel bir yanılgı içermektedir?

Türk-İslam devletlerinde saray teşkilatı, hem hükümdarın özel yaşam alanı hem de devletin en üst düzey yönetim merkezidir. Bu teşkilat içerisinde yer alan, hükümdar ile halk ve hükümdar ile diğer devlet görevlileri arasındaki görüşmeleri düzenleyen, elçilerin kabulünde ve törenlerde protokol kurallarını uygulayan en yetkili görevli aşağıdakilerden hangisidir?

$751$ yılında gerçekleşen Talas Savaşı'nın en önemli kültürel sonuçlarından biri, Çin dışında ilk kez Semerkant'ta kağıt imalathanelerinin kurulmuş olmasıdır. Bu gelişme, Türklerin İslamiyet'e geçiş süreciyle birleştiğinde hem Türk-İslam tarihi hem de dünya medeniyet tarihi açısından bir dönüm noktası kabul edilmiştir.

Buna göre, kağıdın Müslümanlar tarafından üretilmeye ve yaygınlaştırılmaya başlanmasının sağladığı en temel fayda aşağıdakilerden hangisidir?