Türk-İslam Tarihi

Karahanlılar döneminde; sınır güvenliğini sağlamak amacıyla inşa edilen "Ribatların" zamanla ticari konaklama merkezlerine dönüşmesi, halkın sağlık hizmetleri için "Bimarhane" adı verilen hastanelerin açılması ve Semerkant Medresesi'nde dünya tarihindeki ilk burslu öğrencilik sisteminin uygulanması önemli bir gelişim sürecini yansıtmaktadır.

Bu kurumsal uygulamalar dikkate alındığında, Karahanlılar ile ilgili aşağıdakilerden hangisinin bir kanıtı olduğu savunulabilir?

Gazneli Mahmut, sarayında ağırladığı ve Hindistan seferlerine beraberinde götürdüğü ünlü bilgin El-Biruni için "Sarayımın en değerli hazinesi" ifadesini kullanmıştır.

Sultan Mahmut'un bu tutumu, Gazneliler ile ilgili aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nde merkezi yönetim, "Divan-ı Saltanat" (Büyük Divan) adı verilen bir çatı yapı ve bu yapıya bağlı uzmanlaşmış alt divanlar aracılığıyla yürütülürdü. Bu sistemde her birimin yetki alanı keskin çizgilerle ayrılmış olsa da, bazı yüksek makamlar denetim veya vekalet yoluyla sistemin bütünü üzerinde etkili olabilirdi.

Türk-İslam devletlerindeki bu idari işleyiş ve görevlilerin yetki alanları dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

$751$ yılında gerçekleşen Talas Savaşı, İslam dünyasında Emevi döneminin Arap milliyetçiliği eksenli "mevali" politikasının terk edildiği ve Abbasilerle birlikte "ümmetçi" bir yaklaşımın benimsendiği döneme rastlamıştır. Bu savaşın ardından Türklerin İslamiyet'i kabul süreci hızlanmış ve İslam medeniyeti yeni bir soluk kazanmıştır. Buna göre, Talas Savaşı’nın sonuçlarından hangisi İslam dünyasındaki bu paradigma değişiminin (mevali politikasından ümmetçi anlayışa geçişin) idari ve sosyal alandaki en somut yansımasıdır?

Türk-İslam devletlerinde (Büyük Selçuklular, Karahanlılar, Gazneliler vb.) merkezi yönetimde bulunan 'Divan-ı Saltanat'a bağlı olan ve devletin her türlü mali işlerinden, bütçenin hazırlanmasından ve vergi gelirlerinin toplanmasından sorumlu olan alt kurul aşağıdakilerden hangisidir?

Orta Çağ Türk-İslam dünyasının en parlak dönemlerinden biri olan $11.$ yüzyılda yaşamış olan İbn-i Sina, Batı dünyasında "Hekimlerin Prensi" olarak anılsa da felsefe ve mantık alanındaki çalışmalarıyla da dünya düşünce tarihini derinden etkilemiştir. Sanılanın aksine, tıp alanındaki otoritesini borçlu olduğu "El-Kânûn fi't-Tıbb" adlı eserinden daha kapsamlı ve hacimli olan başyapıtı "Kitabü'ş-Şifâ"dır.

İbn-i Sina'nın "Kitabü'ş-Şifâ" adlı eseriyle ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Büyük Selçuklu Devleti ve diğer Türk-İslam devletlerinde uygulanan ikta sisteminde, toprakların mülkiyeti (rakabe) devlete ait bırakılmış; ikta sahiplerine ise sadece bu toprakların yönetim ve vergi toplama hakları verilmiştir. Bu durum, Batı Avrupa'daki feodal sistemde görülen toprağa dayalı aristokratik sınıf yapısının Türk-İslam toplumlarında oluşmasını engellemiştir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türk-İslam devletlerinin ikta sahiplerinin yerel birer güç odağı haline gelmesini önlemek amacıyla uyguladığı temel yöntemlerden biridir?

Mısır coğrafyasında hüküm süren Türk-İslam devletlerinden biri olan; 1187 yılında Haçlılarla yaptığı Hıttin Savaşı'nı kazanarak Kudüs'ü Haçlı işgalinden kurtaran devlet aşağıdakilerden hangisidir?

Gazneli Sultan Mahmut, Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtararak İslam dünyasında siyasi otoriteyi temsil eden "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olmuş; Hindistan'a düzenlediği $17$ seferle de devletin sınırlarını ve ekonomik gücünü zirveye taşımıştır. Ancak bu ihtişamlı döneme rağmen Gazneli Devleti, $1040$ Dandanakan Savaşı'nda Selçuklular karşısında aldığı yenilgiyle hızlı bir çöküş sürecine girmiştir. Gaznelilerin bu hızlı çözülüşünde etkili olan ve Karahanlılar gibi daha homojen bir Türk yapısına sahip çağdaşlarından ayrılan temel "yapısal zafiyet" aşağıdakilerden hangisidir?

Karahanlılar döneminde $1069$-$1070$ yıllarında Yusuf Has Hacib tarafından Doğu Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunulan Kutadgu Bilig, Türk-İslam edebiyatının ilk yazılı ürünüdür. Eser; ideal bir devlet düzeninin nasıl olması gerektiğini Kün Togdı (adalet), Ay Toldı (saadet), Ögdülmiş (akıl) ve Odgurmış (akıbet) adlı dört sembolik karakter üzerinden bir münazara şeklinde anlatır.

Bu bilgiler doğrultusunda Kutadgu Bilig’in; Türk-İslam dünyası için aşağıdakilerden hangisini gerçekleştirmeye yönelik bir eser olduğu söylenebilir?

Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşundan kısa bir süre sonra Bizans ve müttefiki Gürcü kuvvetlerine karşı kazandığı $1048$ Pasinler Savaşı, Selçuklu dış politikasının yönünü ve hanedanın İslam dünyasındaki meşruiyetini belirlemesi açısından kritik bir dönüm noktasıdır.

Bu savaşın sonuçları ve dönemin siyasi konjonktürü değerlendirildiğinde, aşağıdakilerden hangisinin Selçuklu Devleti'nin bu süreçteki temel stratejik hedeflerinden biri olduğu söylenemez?

Türk-İslam devletlerinde ordu içerisindeki hukuki ihtilafları çözmekle görevli olan ve askeri yargı sisteminin başında bulunan görevli aşağıdakilerden hangisidir?

Büyük Selçuklu Devleti'nin $1040$ Dandanakan Zaferi'nden sonra Merv şehrinde topladığı kurultayda; ele geçirilen toprakların hanedan üyeleri arasında paylaştırılması, fetihlerin batı yönünde sürdürülmesi ve Abbasi halifesine bir "fetihname" gönderilerek bağlılık bildirilmesi kararlaştırılmıştır. Bu gelişmelere dayanarak, Dandanakan Zaferi’nin Selçuklu siyasi tarihi açısından en temel sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde (Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular) devlet yönetimi, hükümdarın mutlak otoritesini hukuk ve bürokrasi ile dengeleyen karmaşık bir yapıya sahiptir. Bu yapı içerisinde yer alan 'Divan-ı Mezalim', klasik yargı sisteminin ötesinde siyasi ve idari bir denetim mekanizması olarak çalışmıştır.

Buna göre, Divan-ı Mezalim'in işleyişi ve yetki alanı düşünüldüğünde, aşağıdaki faaliyetlerden hangisinin bu kurumun temel görevleri arasında yer aldığı söylenebilir?

Türk-İslam devletlerinde toprak mülkiyeti hukukunda; mülkiyetin özü (rakabe), kullanım hakkı (tasarruf) ve bu kullanımdan doğan yarar (intifa) birbirinden teorik ve pratik olarak ayrılmıştır. Bu ayrımda "rakabe" hakkının istisnasız bir şekilde "Beytü'l-Mal" (Hazine) adına devlette kalması kuralı benimsenmiş; toprağı işleyen köylünün veya geliri toplayan görevlinin toprağı satması, bağışlaması veya vakfetmesi hukuken engellenmiştir.

Miri toprak sistemindeki bu katı mülkiyet-tasarruf ayrımı ve devir yasakları, aşağıdakilerden hangisini doğrudan engellemeye yönelik bir stratejidir?

Gazneli Mahmut tarafından 'Sarayımın en değerli hazinesi' olarak nitelendirilen; astronomi, matematik ve coğrafya alanındaki çalışmalarıyla tanınan, Hindistan'ın kültürel ve sosyal yapısını incelediği 'Tahkik-u ma li'l-Hind' adlı eseriyle bilinen Türk-İslam bilgini aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam devletlerinde, sosyal devlet anlayışının bir gereği olarak inşa edilen ve genellikle bir külliye bünyesinde yer alan; medrese öğrencilerine, yolculara ve ihtiyaç sahiplerine ücretsiz yemek hizmeti sunan hayır kurumu aşağıdakilerden hangisidir?

11. ve 12. yüzyıllarda Türk-İslam dünyasında bilimsel düşüncenin "altın çağı"ndan, "nakli ilimlerin" (dini bilimler) ağırlık kazandığı bir döneme geçişte kilit rol oynayan; İmam Gazali'nin "Tehâfütü'l-Felâsife" (Filozofların Tutarsızlığı) adlı eserinde Meşşai filozoflara yönelttiği eleştirilerin bilimsel metodoloji açısından yarattığı en köklü değişim aşağıdakilerden hangisidir?

Türk-İslam dünyasında bilimsel çalışmaların kurumsallaştığı ve hükümdarların bilim insanlarını himaye ettiği dönemde; Gazneli Mahmut tarafından "Sarayımın en değerli hazinesi" olarak nitelendirilen, astronomi, coğrafya ve matematik alanındaki çalışmalarıyla tanınan ünlü bilginin eserleri ve faaliyetleri dikkate alındığında; aşağıdakilerden hangisi bu bilginin akademik literatüre kazandırdığı unsurlardan biri değildir?

Karahanlılar ($840$ - $1212$), Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti olarak Türk kültürünü İslamiyet'in getirdiği yeni kurumlarla sentezleyen bir köprü görevi üstlenmiştir. Bu süreçte Karahanlılar, hem eski Türk devlet geleneklerini (ikili teşkilat, Türkçe unvanlar vb.) devam ettirmiş hem de Türk-İslam tarihinin pek çok kurumsal ve kültürel "ilk"ini inşa etmişlerdir.

Buna göre, Karahanlılar Devleti'nin kurumsal ve kültürel yapısı ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?