Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye'de karstik süreçlerle oluşan obruklar (yer altı boşluklarının tavanının çökmesiyle oluşan derin kuyular), hem Batı Toroslar kuşağında hem de Konya Havzası'ndaki Karapınar çevresinde yaygın olarak görülmektedir.

Buna göre, Karapınar ve çevresinde son yıllarda sayıca hızla artan obruk oluşumlarını, Toroslar'daki doğal karstik döngüden ayıran temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Anadolu arazisi, farklı jeolojik devirlerde gerçekleşen tektonik olaylar ve iklim değişimleri sonucunda bugünkü zengin yeraltı kaynaklarına ve yer şekillerine kavuşmuştur.

Buna göre;
I. Egeid Karası'nın çökmesi ve İstanbul ile Çanakkale boğazlarının oluşması
II. Zonguldak ve çevresinde günümüzde işletilen taş kömürü yataklarının teşekkül etmesi
III. Türkiye'nin birçok bölgesinde yaygın olarak görülen linyit, kaya tuzu ve bor minerallerinin tortullanması

yukarıda verilen jeolojik olayların, en eskiden en yeniye doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

Türkiye'de kütle hareketleri ve dış kuvvetlerin aşındırma süreçleri üzerine yapılan bir araştırmada, jeomorfolojik özellikleri birbirinden farklı iki saha incelenmiştir:

I. Saha: Eğim değerlerinin oldukça yüksek olduğu, tabakaların eğim yönünde uzandığı ve bünyesinde bol miktarda kil barındıran geçirimsiz tabakaların bulunduğu, yıllık yağış miktarının $2000$ mm'nin üzerinde seyrettiği bir alandır.

II. Saha: Ortalama yükseltinin fazla olduğu ancak eğimin nispeten azaldığı, bitki örtüsünün cılız olduğu, ani ve şiddetli sağanak yağışların görüldüğü, gevşek dokulu tortul tabakaların yaygın olduğu bir alandır.

Yapılan bu araştırmanın sonuçlarına göre, söz konusu sahalarda görülen doğal olaylar ve bu olaylara karşı alınabilecek önlemlerle ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi kesinlikle doğrudur?

Türkiye arazisinin temelini oluşturan Yıldız Dağları, Menderes-Menteşe ve Bitlis gibi alanlar $I.$ Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) oluşmuş, sertleşmiş (masif) kütleler olmalarına rağmen; bu alanların bugün yüksek yükselti değerlerine sahip olması ve çevresinde aktif deprem kuşaklarının bulunması aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanabilir?

Türkiye'nin farklı coğrafi bölgelerinde, litolojik yapı, iklim ve yer şekilleri özelliklerine bağlı olarak erozyon ve heyelan afetlerinin etki derecesi ve oluşum şekilleri değişmektedir. İç Anadolu Bölgesi'nde tarım topraklarının kaybına yol açan erozyon yaygınken, Doğu Karadeniz Bölümü'nde can ve mal kaybına neden olan heyelan (kütle hareketi) olayları sıkça yaşanmaktadır.

Bu iki afetin oluşum nedenleri ve bunlara karşı alınabilecek önlemler dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin iç kesimlerinde, özellikle dördüncü jeolojik zamanın (Kuaterner) başlarındaki iklim salınımlarına bağlı olarak oluşmuş devasa kapalı havzalar bulunmaktadır. Bu havzalarda biriken suların zamanla çekilmesi veya dışa akışla boşalması sonucunda, tabandaki ince unsurlu göl tortullarının (lakustrin depolar) yüzeye çıkmasıyla oldukça düz ve geniş ovalar meydana gelmiştir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu şekilde oluşmuş bir 'eski göl tabanı ovası' örneğidir?

Türkiye arazisi genel olarak III. ve IV. jeolojik zamanlarda şekillenmiş genç bir yapıya sahip olsa da, ülkenin bazı bölümlerinde I. jeolojik zamanda (Paleozoik) oluşmuş yaşlı ve sert kütleler (masifler) bulunmaktadır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin I. jeolojik zamandaki jeolojik gelişimi sürecinde meydana gelmiştir?

Türkiye'deki platoların büyük bir bölümü karasal iklimin etkisi altındadır ve bu sahalarda temel ekonomik faaliyet olarak küçükbaş hayvancılık ya da tahıl tarımı ön plana çıkar. Ancak Karadeniz Bölgesi'nde, Ordu ili sınırları içerisinde yer alan bir plato; gür otlakları, yüksek nem oranı ve akarsularının oluşturduğu belirgin menderesli (büklüm) yapısıyla diğer platolardan ayrılmaktadır.

Son yıllarda ekoturizm açısından da büyük önem kazanan bu plato aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de özellikle Doğu Karadeniz ve Antalya gibi kıyı kesimlerinde, dağların kıyıya paralel ve çok yakın uzanmasına bağlı olarak falez (yalıyar) oluşumu yaygındır. Buna göre, falezlerin yaygın olduğu bir kıyı bölgesi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türkiye'nin dağlık kütleleri incelendiğinde; orojenik (kıvrım ve kırık) ve volkanik kökenli dağların belirli sistemler dahilinde dağıldığı görülür. Ancak bazı dağlar, yer aldıkları coğrafi bölgenin genel morfolojik karakterine veya ana sistemin uzanış doğrultusuna aykırı özellikler taşımaktadır.

Buna göre, aşağıda verilen dağ ve bu dağı bulunduğu sistem içerisindeki diğer kütlelerden ayıran karakteristik özellik eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin genç ve engebeli bir topoğrafyaya sahip olması, akarsuların geriye doğru aşındırma gücünü artırarak havza sınırlarının dinamik bir yapı kazanmasına yol açmıştır. Bu süreçte, bir akarsuyun komşu havzadaki başka bir akarsuyu kendi bünyesine katması (akarsu kapması/kaptür) olayı sıkça yaşanmaktadır.

Buna göre, akarsu kapmasının gerçekleştiği bir sahada meydana gelen değişimlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türkiye'deki platoların fiziki özellikleri, sadece oluşum kökenleriyle değil; aynı zamanda litolojik yapının iklimsel ve jeomorfolojik süreçlerle olan etkileşimiyle şekillenir. İç Anadolu Bölgesi'ndeki platoların büyük bir kısmı "tabaka düzlüğü" (yatay duruşlu) karakterine sahip olup tahıl tarımı ve küçükbaş hayvancılık için elverişli geniş düzlüklerden oluşur. Ancak bu gruptaki platolardan bir tanesi, bulunduğu sahadaki kalker (kireç taşı) yapısının yoğunluğu nedeniyle hem yer üstü suları bakımından en fakir olanıdır hem de son yıllarda yer altı sularının aşırı çekilmesine bağlı olarak dikey yönlü çöküntüler olan "obruk" oluşumlarının en yoğun görüldüğü sahadır.

Buna göre; karstik bir litolojiye sahip olmasına rağmen morfolojik olarak "tabaka düzlüğü" sınıfına giren bu plato aşağıdakilerden hangisidir?

Anadolu yarımadasının jeolojik gelişim süreci incelendiğinde; arazinin $Mezozoik$ sonu ile $Tersiyer$ başlarında büyük oranda dış kuvvetler tarafından aşındırılarak deniz seviyesine yakın hafif dalgalı düzlükler ($peneplen$) haline geldiği, ancak günümüzde bu düzlüklerin $1000-2000$ metre gibi yüksek rakımlarda platolar şeklinde yer aldığı görülmektedir. $Neojen$ sonu ile $Kuaterner$ başlarında hız kazanan bu toptan yükselme süreci, Türkiye'nin bugünkü genel jeomorfolojik karakterini belirlemiştir.

Buna göre aşağıdakilerden hangisi, Anadolu levhasının bu dikey yönlü epirojenik yükselme hareketlerinin doğrudan bir sonucu olarak savunulamaz?

Dalga ve akıntıların taşıdığı kum ve çakıl gibi materyalleri sığ kıyılarda biriktirmesi sonucunda çeşitli kıyı şekilleri meydana gelir. Bu birikme faaliyetinin bir sonucu olarak, kıyıya yakın konumda bulunan bir adanın kıyı kordonu (ok) aracılığıyla ana karaya bağlanmasıyla 'saplı ada' olarak da bilinen yer şekilleri oluşur.

Oluşum süreci ve temel özellikleri verilen bu kıyı şekline, Türkiye'de aşağıdakilerden hangisi en iyi örneği oluşturur?

Türkiye'nin jeolojik geçmişinde, özellikle Neojen sonu ve Kuvaterner başlarında meydana gelen olaylar akarsuların vadi yapılarını derinden etkilemiştir. Karaların dikey yöndeki hareketleri ve deniz seviyesindeki değişimler, akarsuların eski vadi tabanlarını yüksekte bırakarak yeni ve daha derinde yataklar açmasına, yani taraça (seki) basamaklarının oluşmasına yol açmıştır. Bu süreç coğrafya literatüründe 'gençleşme' (rejuvenasyon) olarak adlandırılır.

Buna göre, bir akarsu vadisinde taraça oluşumuna neden olan aşağıdaki süreçlerden hangisi doğrudan 'östatik' bir hareketin sonucudur?

Türkiye'nin jeolojik evriminde $Senozoik$'in son evresi olan $Kuvaterner$ ($IV.$ Jeolojik Zaman), bugünkü yer şekillerinin ve deniz sınırlarının nihai halini almasında kritik bir öneme sahiptir. Bu dönemde meydana gelen epirojenik hareketler, deniz seviyesi değişimleri ve tektonik çökmeler Anadolu Yarımadası'nın çehresini değiştirmiştir. **Buna göre, aşağıdakilerden hangisinin $IV.$ Jeolojik Zaman'da meydana gelen bu süreçlerin bir sonucu olduğu söylenebilir?**

Türkiye'nin yüksek zirvelerinde geçmişteki soğuk iklim dönemlerine ait buzul aşındırma ve biriktirme şekillerine rastlanmaktadır. Yapılan araştırmalar, bu şekillerin görüldüğü en alt seviyenin kıyı bölgelerinden iç kesimlere ve doğuya doğru gidildikçe belirgin bir şekilde yükseldiğini ($2100$ metreden $2800$ metrelere çıktığını) ortaya koymuştur.

Bu bölgesel yükselti farkını açıklayan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Bir coğrafya öğretmeni, Türkiye'nin yer şekillerinin oluşum süreçlerini anlatırken iki farklı doğa olayını şu şekilde örneklendirmiştir:

• Birinci olay: Bitki örtüsünün cılız olduğu yarı kurak alanlarda, sağanak yağışlar ve rüzgârın etkisiyle toprağın verimli üst kısmının yavaş yavaş süpürülmesidir. Bu durum tarımsal üretimi olumsuz etkiler.
• İkinci olay: Aşırı yağış alan eğimli ve killi yamaçlarda, suya doygun hâle gelen toprak tabakasının ana kayayla birlikte kütle hâlinde aniden aşağı doğru kaymasıdır.

Öğretmenin özelliklerini vurguladığı bu iki doğa olayı, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak adlandırılmıştır?

Türkiye'de yer şekillerinin gelişim sürecinde etkili olan erozyon (toprak süpürülmesi) ve heyelan (kütle hareketi) olaylarının oluşum mekanizmaları, tetikleyici faktörleri ve önleme stratejileri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin kıyı tiplerinin şekillenmesinde hem özel konum (dağların uzanışı, iç kuvvetler) hem de mutlak konum (enlem) faktörleri etkili olmuştur. Buna göre, Türkiye'nin bulunduğu enlem dereceleri ve buna bağlı olarak gelişen iklim özellikleri nedeniyle ülkemiz kıyılarında görülmesi beklenmeyen kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?