Türkiye'nin Yer Şekilleri
848 questions
Türkiye'nin dağ kuşakları, sahip oldukları litolojik yapıya göre farklı yer şekillerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Özellikle Batı Karadeniz'de kıyıya paralel uzanan bir dağ sırası, hem yoğun orman örtüsüyle hem de kireç taşı (kalker) tabakalarının aşınmasıyla oluşan ve derinliği bazı yerlerde metreyi bulan Valla Kanyonu gibi karstik oluşumlarıyla tanınmaktadır.
Buna göre, özellikleri belirtilen bu dağ sırası aşağıdakilerden hangisidir?
Orojenez (dağ oluşumu) esnasında esnek yapılı tortul tabakaların yan basınçlara maruz kalarak kıvrılması sonucunda yüksekte kalan kısımlara 'antiklinal', alçakta kalan kısımlara ise 'senklinal' adı verilir. Türkiye'deki sıradağların büyük bir kısmı bu jeolojik süreçle meydana gelmiştir.
Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi yukarıda açıklanan oluşum süreci (kıvrımlanma) sonucunda meydana gelmiştir?
Türkiye'de platolar, akarsular tarafından derince yarılmış ve çevresine göre yüksekte kalmış geniş düzlüklerdir. İç Anadolu Bölgesi, Türkiye'de bu yer şekillerinin en yaygın olduğu ve 'tabaka düzlüğü' (yatay duruşlu) platoların geniş yer kapladığı bir bölgedir.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi İç Anadolu Bölgesi sınırları içerisinde yer alan platolardan biri değildir?
Karstik bölgelerde yer üstü suları, kalker gibi çözünebilen kayaçların üzerindeki çatlaklardan sızarken kimyasal aşındırma gerçekleştirir. Bu süreçte oluşan; genişliği ve derinliği birkaç santimetre ile birkaç metre arasında değişen, kaya yüzeylerindeki en küçük karstik aşınım şekli aşağıdakilerden hangisidir?
Kalker tabakalarının geniş yer tuttuğu Batı Toroslar'da kimyasal çözünme sonucu oluşan polye ovaları (Acıpayam, Tefenni, Kestel vb.), etrafları yüksek dağlarla çevrili havzalar durumundadır. Bu ovaların tabanları zamanla alüvyonlarla kaplanarak tarıma elverişli hâle gelmiş olsa da, özellikle kış ve ilkbahar aylarında tarımsal üretimi sekteye uğratan karakteristik bir hidrolojik risk barındırırlar.
Bu ovaların jeomorfolojik yapısı dikkate alındığında, bahsedilen doğal risk aşağıdakilerden hangisidir?
Türkiye'nin jeolojik yapısı incelendiğinde, arazinin oluşum süreçlerinin farklı dönemlere yayıldığı ve bu süreçlerin günümüzdeki doğal kaynaklar ile yer şekilleri üzerinde belirleyici olduğu görülmektedir.
Buna göre, aşağıda verilen jeolojik olaylardan hangisi diğerlerine göre daha eski bir dönemde gerçekleşmiştir?
Türkiye'deki platoların yükseltisi batıdan doğuya doğru belirgin bir şekilde artış gösterir. Bu durum, platoların iklim koşullarını, doğal bitki örtüsünü ve dolayısıyla insan faaliyetlerini doğrudan etkiler. Ortalama yükseltisi metrenin üzerinde olan bazı platolarda kışlar sert ve uzun geçerken, yazlar ise serin ve yağışlı geçmektedir.
Bu özelliklere sahip olan ve yaz yağışlarıyla yeşeren gür çayırlar sayesinde büyükbaş hayvancılığın en önemli ekonomik faaliyet haline geldiği plato aşağıdakilerden hangisidir?
Türkiye'de platoların oluşumunda etkili olan ana kaya (litolojik) yapı, bu sahalarda gelişen zonal toprakların kimyasal ve fiziksel özelliklerini doğrudan etkilemektedir. Örneğin; kireç taşlarının (kalker) yaygın olduğu alanlarda kireç yönünden zengin topraklar oluşurken, volkanik sahalarda mineralce zengin topraklar gelişir.
Buna göre, aşağıdaki plato ve üzerinde yaygın olarak görülen zonal toprak tipi eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
Türkiye'de yer şekillerinin oluşum sürecinde buzulların etkisi, matematik konum özelliklerine bağlı olarak yalnızca belirli bir yükselti sınırının üzerinde görülmektedir. Bu durumun bir sonucu olarak Türkiye'de buzulların şekillendirici etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Karstik mağara sistemlerinde, yer altına sızan suların içindeki kalsiyum bikarbonatın, suyun içindeki basıncın azalması ve karbondioksitin açığa çıkmasıyla kalsiyum karbonat () şeklinde çökelmesi sonucunda çeşitli birikim şekilleri oluşur. Mağara tavanlarından aşağıya doğru sarkan yapılara 'sarkıt', bu suların mağara tabanında biriktirdiği yapılara ise 'dikit' adı verilir.
Zamanla bu iki yapının büyüyerek birbiriyle temas etmesi ve kaynaşması sonucunda oluşan karstik birikim şekli aşağıdakilerden hangisidir?
Türkiye'de rüzgarın şekillendirici etkisi; yağışın az, bitki örtüsünün cılız ve fiziksel ufalanmanın şiddetli olduğu alanlarda daha belirgindir. Bu doğrultuda İç Anadolu’da özellikle Konya-Karapınar çevresi ile Güneydoğu Anadolu’nun güney kesimlerinde rüzgar aşınım ve birikim şekillerine rastlanmaktadır.
Buna göre, Türkiye'de rüzgar şekilleri ve bu şekillerin dağılışı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
Türkiye'de karstik yer şekillerinin gelişim süreci, üzerinde bulundukları kayaçların (litoloji) kimyasal çözünme özelliklerine göre farklılıklar göstermektedir. Batı ve Orta Toroslar'da kireç taşı (kalker) üzerinde gelişen karstik yapılar geniş bir alan kaplarken; Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde alçı taşı (jips) üzerinde daha farklı karakterde karstik şekiller oluşmuştur.
Bu iki farklı kayaç türü üzerinde gelişen karstik süreçler ve ortaya çıkan yer şekilleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Türkiye'de dış kuvvetlerin ve kütle hareketlerinin yer şekilleri üzerindeki etkisi incelendiğinde; erozyonun genellikle bitki örtüsünden yoksun alanlarda toprağın üst kısmının süpürülmesi, heyelanın ise eğimli yamaçlarda kütlesel bir yer değiştirme olduğu görülür.
Bu iki doğa olayının oluşum mekanizmaları ve Türkiye'deki etkileriyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Akarsuların denize döküldükleri kıyılarda taşıdıkları alüvyonları biriktirmesiyle oluşan ovalara delta ovası denir. Bir kıyıda bu tür ovaların oluşabilmesi için kıta sahanlığının (şelf alanı) geniş olması, akarsuyun bol alüvyon taşıması ve kıyıda güçlü akıntıların bulunmaması gerekir.
Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi oluşum süreci bakımından yukarıda belirtilen şartlara bir örnek olarak gösterilemez?
Türkiye'nin jeolojik yapısı ve yer şekilleri üzerine araştırma yapan bir coğrafyacı, saha çalışması sırasında sırasıyla şu gözlemleri yapmıştır:
I. Yer kabuğundaki çatlaklardan çıkan lavların üst üste birikmesiyle oluşan koni biçimli bir yükselti inceledim.
II. Esnek tortul tabakaların yan basınçlarla kıvrılması sonucu oluşmuş, üzerinde antiklinal ve senklinal yapılar bulunan bir sıradağ kütlesine tırmandım.
III. Sertleşmiş tabakaların yan basınçlar altında kırılmasıyla yükselmiş bir horst kütlesi üzerinde incelemelerde bulundum.
Bu coğrafyacının gözlem yaptığı dağlar, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru verilmiştir?
Türkiye'de platolar, üzerinde bulundukları arazinin jeolojik yapısına ve dış kuvvetlerin aşındırma süreçlerine bağlı olarak farklı şekillerde oluşmuştur. Bazı sahalarda kalkerli (kireç taşı) yapının çözünmesiyle 'karstik platolar' meydana gelirken, bazı sahalarda ise volkanizma sonucu yüzeye çıkan lavların akarsular tarafından derin vadilerle parçalanmasıyla 'lav (volkanik) platoları' oluşmuştur. Buna göre, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla bir 'karstik' ve bir 'lav' platosu örneği doğru verilmiştir?
Türkiye'de karst topoğrafyasının gelişimi üzerinde eriyebilen kayaçların (, , kaya tuzu) varlığı ve sahanın iklim koşulları doğrudan etkilidir. Litolojik yapıdaki bu çeşitlilik, ülkemizin farklı yörelerinde farklı boyut ve özelliklerde karstik yer şekillerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Buna göre, Türkiye'deki karstik yer şekilleri ve dağılışı hakkında verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Türkiye'de yer şekillerinin gelişim sürecinde dış kuvvetler ve kütle hareketleri belirleyici rol oynamaktadır. Bu süreçlerden erozyon ve heyelan, zaman zaman birbiriyle karıştırılsa da hem oluşum mekanizmaları hem de etkiledikleri derinlik açısından köklü farklılıklara sahiptir.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi heyelan olayını erozyondan ayıran temel bir karakteristik özelliktir?
Türkiye'nin mutlak (matematik) konumu nedeniyle buzulların yer şekilleri üzerindeki etkisi diğer dış kuvvetlere oranla oldukça sınırlıdır. Buna rağmen Kaçkar, Bolkar ve Aladağlar gibi dağların yüksek kesimlerinde sirk çukurları, buzul vadileri ve moren yığınlarına rastlanmaktadır. Bu durum, Türkiye'nin aşağıdaki özelliklerinden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?
Türkiye'de orojenez (dağ oluşumu) süreçlerinde, yan basınçlara maruz kalan tabakaların esnekliğini yitirmiş (sertleşmiş) olması, bu kütlelerin kıvrılmak yerine kırılmasına neden olur. Bu kırılma düzlemi boyunca yükselen bloklara "horst", çöken bloklara ise "graben" adı verilir.
Buna göre, aşağıda verilen dağlardan hangisi oluşum özellikleri bakımından bir "horst" kütlesi özelliği taşımaktadır?