Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye'nin batı kıyılarında dağların kıyı çizgisine dik uzanması, bu bölgede 'Enine Kıyı Tipi'nin görülmesine neden olmuştur. Dağların bu uzanış doğrultusunun bölgedeki kıyı morfolojisi üzerindeki etkileri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu durumun bir sonucu olarak gösterilemez?

Türkiye’nin karstik topografyası üzerine araştırma yapan bir coğrafyacı; Teke ve Taşeli platoları ile Sivas-Erzincan çevresindeki yer şekillerini litolojik (kayaç yapısı) ve morfolojik açıdan karşılaştırmıştır. Bu karşılaştırma sonucunda ulaşılan aşağıdaki bilgilerden hangisi Türkiye'deki karstik süreçlerin özelliklerini en doğru şekilde yansıtır?

Türkiye’deki platoların büyük bir bölümü, akarsular tarafından derin vadilerle yarılmış geniş düzlüklerden oluşur ve jeolojik yapılarına göre 'tabaka düzlüğü' (yatay duruşlu) platolar olarak adlandırılır. İç Anadolu Bölgesi’nde bulunan Haymana, Cihanbeyli ve Bozok platoları bu oluşum türünün en belirgin örnekleridir.

Buna göre, belirtilen platolarla benzer bir coğrafi bölgede yer almasına rağmen, karstik (çözünebilen kayaç) yapısı nedeniyle oluşum süreci bakımından onlardan ayrılan plato aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de dağların oluşum süreçleri (orojenez ve volkanizma) ile bu süreçlerin sonucunda ortaya çıkan morfolojik yapılar arasında doğrudan bir ilişki vardır.

Buna göre;

- X Dağı: Akdeniz Bölgesi'nde yer almasına rağmen, genel kıvrım sisteminden farklı olarak sertleşmiş tabakaların kırılması (horst) sonucu oluşmuştur.
- Y Dağı: İç Anadolu Bölgesi'nde, yer kabuğundaki bir çatlak (fay) hattı boyunca magmanın yüzeye çıkmasıyla oluşan sönmüş bir volkan konisidir.
- Z Dağı: Kuzey Anadolu Dağları'nın bir parçası olup, esnek tabakaların yan basınçlarla kıvrılması (antiklinal) sonucunda Batı Karadeniz bölümünde yükselmiştir.

Yukarıda özellikleri belirtilen dağlar, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

Türkiye’de bir akarsuyun döküldüğü yerde delta ovası oluşturabilmesi için kıta sahanlığının geniş olması, kıyıda güçlü akıntı ve gelgit etkisinin olmaması, akarsuyun ise bol miktarda alüvyon taşıması gerekir. Antalya ve çevresindeki akarsuların (Aksu, Manavgat vb.) denize döküldüğü alanlarda, diğer şartlar büyük oranda uygun olmasına rağmen Çukurova veya Bafra gibi geniş delta ovalarının oluşmadığı görülür. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de erozyon ve heyelan olayları, arazi yapısı ve iklim özelliklerine bağlı olarak farklı bölgelerde yoğunlaşmaktadır. Bu iki kütle hareketi süreci ve korunma yöntemleri arasındaki ilişki dikkate alındığında, aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

Türkiye'nin jeolojik yapısı ve litolojik özellikleri, karstik yer şekillerinin farklı bölgelerde çeşitlilik göstermesine olanak sağlamıştır. Karstik aşınım ve birikim şekillerinin Türkiye'deki özellikleri ve dağılışı göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisi yanlış bir değerlendirmedir?

Türkiye'de kıyı şekillenmesi üzerinde epirojenik hareketler, dördüncü jeolojik zamanda buzul sonrası deniz seviyesinin yükselmesi (transgresyon) ve dağların kıyı çizgisine göre uzanış doğrultusu temel belirleyiciler olmuştur. Bu faktörler göz önüne alındığında, Türkiye'nin kıyı özellikleri ve görüldüğü yerler ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin yer şekilleri incelendiğinde ovaların; tektonik hareketler, karstlaşma (kimyasal çözünme) ve akarsu biriktirmesi gibi üç temel süreçle oluştuğu görülmektedir. Bu oluşum türleri, bulundukları bölgenin jeolojik yapısı ve dış kuvvetlerin etkisiyle şekillenmiştir.

Aşağıda verilen ova ve oluşum kökeni eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Türkiye'nin jeolojik yapısı incelendiğinde; I. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) oluşmuş, sertleşmiş ve kıvrılma özelliğini kaybetmiş yaşlı kütlelere "masif arazi" adı verilir.

Bu arazilerin Türkiye'deki dağılışı ve tektonik özellikleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Türkiye, jeolojik geçmişi boyunca farklı levha hareketlerine ve dış kuvvetlerin etkisine maruz kalarak bugünkü yer şekillerini kazanmıştır.

Bu süreçte meydana gelen;
I. Zonguldak ve çevresindeki yaşlı masif kütlelerin ve taş kömürü yataklarının oluşması
II. Alp-Himalaya kıvrım sistemine bağlı olarak Kuzey Anadolu ve Toros Dağları'nın yükselmesi
III. Egeid karasının çökmesi ve İstanbul-Çanakkale boğazlarının oluşması

olaylarının geçmişten günümüze (eskiden yeniye) doğru sıralanışı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

Türkiye arazisinin bugünkü genel görünümünü kazanmasında, Senozoyik'in Kuvaterner (IV. Zaman) döneminde meydana gelen epirojenik hareketler büyük rol oynamıştır. Bu sürecin sonucunda Anadolu kütlesi bir bütün olarak yükselirken, çevresindeki deniz çanakları çökmüştür.

Bu jeolojik sürecin Türkiye'nin fiziki coğrafyası üzerindeki doğrudan etkileri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

Akarsular, Türkiye'nin yer şekillenmesinde en geniş etki alanına sahip dış kuvvettir. Akarsuların oluşturduğu yer şekilleri; aşındırma şekilleri, biriktirme şekilleri ve hem aşındırma hem biriktirme süreçlerinin etkili olduğu şekiller olarak üç ana grupta incelenir. Örneğin; sel sularının volkanik tüfleri aşındırmasıyla oluşan Peri Bacaları, karakteristik bir akarsu aşındırma şeklidir.

Buna göre, aşağıdaki yer şekillerinden hangisi oluşum süreci (temel dış kuvvet faaliyeti) bakımından Peri Bacaları ile aynı grupta yer almaz?

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirici etkisi, iklim koşulları ve bitki örtüsünün dağılışı ile doğrudan ilişkilidir. Bu etkinin en belirgin olduğu sahalar, yağışın az ve bitki örtüsünün cılız olduğu İç Anadolu (özellikle Konya-Karapınar çevresi) ve Güneydoğu Anadolu bölgeleridir.

Buna göre, rüzgârların şekillendirici etkisinin fazla olduğu bu bölgeler ve oluşan yer şekilleriyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de yer kabuğunu şekillendiren süreçlerden biri olan toprak süpürülmesi (erozyon) ile kütle hareketi olan yer göçmesi (heyelan), oluşum mekanizmaları ve sonuçları bakımından belirgin farklara sahiptir. Buna göre, erozyon ve heyelan olaylarının karşılaştırılması ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

Doğal süreçler içerisinde yer kabuğunun şekillenmesinde etkili olan erozyon ve heyelan, genellikle birbiriyle karıştırılan ancak oluşum mekanizmaları ve etkileri bakımından oldukça farklı iki olaydır. Bu iki süreç arasındaki temel farklar ve Türkiye'deki etkileri göz önüne alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri gibi kurak ve yarı kurak alanlarında yaygın olarak görülen mantar kayaların (şeytan masası), alt kısımlarının üst kısımlarına oranla daha fazla oyulmuş ve ince bir yapıda olduğu gözlemlenir. Bu yer şeklinin oluşum sürecinde, aşındırma gücünün yer yüzeyine yakın kesimlerde yoğunlaşmasının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin fiziki coğrafya özellikleri dikkate alındığında; bazı bölgelerde bitki örtüsünün cılızlığına bağlı olarak toprağın üst kısmının süpürüldüğü, bazı bölgelerde ise eğim ve yağışın etkisiyle yer kabuğunun kütle halinde hareket ettiği gözlenmektedir. Bu iki doğa olayının oluşum mekanizmaları ve sonuçları dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Türkiye, Orta Kuşak'ta yer alan bir ülke olması nedeniyle matematik konumu gereği deniz seviyesinde buzullaşmanın görülmediği bir ülkedir. Buna karşın Kaçkar, Erciyes, Bolkar ve Cilo gibi yüksek dağlık kütlelerin zirvelerinde sirk gölleri, buzul vadileri ve moren yığınları gibi şekillere rastlanmaktadır. Türkiye'nin yüksek dağlarında bu tür yer şekillerinin bulunması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

Türkiye'de karst topoğrafyasının oluşumu üzerinde litolojik yapı (kayaç cinsi) kadar, yer altı su seviyesindeki değişimler ve tektonik hareketler de etkilidir. Özellikle yer altı sularının kireç taşı (kalker) bloklarını aşındırmasıyla yer altında oluşan devasa boşlukların tavan kısımlarının, üzerindeki ağırlığı taşıyamayarak aniden çökmesi sonucunda dik duvarlı ve derinliği yüzlerce metreyi bulabilen doğal kuyular meydana gelir. Bu oluşumlar, günümüzde hem Akdeniz'deki Taşeli Platosu'nda hem de İç Anadolu'daki Konya Havzası'nda tarımsal faaliyetleri ve yerleşmeleri etkileyen önemli bir yer şeklidir.

Yukarıdaki açıklamada oluşum süreci ve yayılış alanları belirtilen karstik yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?