Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme

Türkiye'de şehirlerin kuruluş ve gelişiminde sanayi, tarım, ticaret ve turizm gibi fonksiyonların yanı sıra ana ulaşım yolları üzerinde bulunmak da belirleyici bir unsurdur. Özellikle birden fazla bölgeyi birbirine bağlayan kara ve demiryollarının kesişim noktasında yer alan şehirler, 'kavşak noktası' olma özellikleri sayesinde hızla gelişmişlerdir.

Buna göre, aşağıdaki şehirlerden hangisinin kentsel gelişiminde 'ulaşım ve kavşak noktası olma' fonksiyonu diğerlerine göre daha belirgindir?

Türkiye'de $1927$ yılından günümüze kadar yapılan nüfus sayımları sonucunda elde edilen veriler incelendiğinde; yıllık nüfus artış hızının dönemler arasında farklılıklar gösterdiği, ancak bu hızın hiçbir sayım döneminde $\%0$'ın altına düşmediği görülmektedir.

Buna göre, Türkiye'nin nüfus değişimi ile ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

Türkiye'deki kırsal yerleşmelerin büyük bir bölümü; yer şekilleri ve su kaynakları gibi doğal faktörlerin kontrolünde, plansız ve kendiliğinden gelişen bir dokuya sahiptir. Buna karşın; özellikle Marmara, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun bazı kesimlerinde, geometrik bir düzen sergileyen, sokakların birbirini dik kestiği ve konutların belirli bir düzen içinde sıralandığı 'ızgara planlı' kırsal yerleşmelere de rastlanmaktadır. Bu tür bir yerleşme dokusunun ortaya çıkmasındaki temel belirleyici aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de kentsel yerleşmelerin fonksiyonel gelişimi; yerleşmenin bulunduğu sahanın sunduğu imkânlar (site) ile çevresiyle olan mekânsal ilişkilerinin (situasyon) bir sonucudur. Bazı şehirler tek bir baskın fonksiyonla gelişimini sürdürürken, bazıları zamanla çok fonksiyonlu (polifonksiyonel) bir yapıya kavuşmuştur.

Aşağıda, Türkiye'deki bazı kentsel yerleşmelerin fonksiyonel gelişimlerine dair temel bilgiler verilmiştir:

$I.$ Yerleşmenin küçük bir iskeleden önemli bir ağır sanayi merkezine dönüşmesinde, yakın çevredeki zengin taş kömürü yataklarının işletilmesi ve liman fonksiyonu belirleyici olmuştur.
$II.$ Şehir merkezinin (merkez ilçe) gelişiminde idari ve eğitim fonksiyonları ön plandadır; ancak ilin genelinde kıyı turizmi sektörü ekonominin ve şehir kimliğinin temel direğidir.
$III.$ Önemli kara ve demir yollarının kavşak noktasında yer alan şehir; havacılık sanayisi ve "üniversite kenti" kimliğiyle bölgesel bir cazibe merkezine dönüşmüştür.
$IV.$ $1940$'lı yıllardan sonra petrolün bulunması ve rafinerinin kurulmasıyla, küçük bir kasaba görünümünden modern bir maden ve sanayi şehrine dönüşmüştür.

Bu özelliklerle aşağıdaki şehirler eşleştirildiğinde, hangi şehir dışarıda kalır?

Türkiye'de şehirlerin fonksiyonel gelişiminde, yerleşmenin kurulduğu sahanın (site) sunduğu doğal kaynaklar ile şehrin çevresiyle olan mekânsal ilişkileri (durum/konum) farklı derecelerde rol oynar. Bir yerleşmenin temel fonksiyonunun o sahada çıkarılan bir madene dayanması, o şehrin 'site' özelliğine bağlı geliştiğini gösterir. Ancak bazı şehirlerde baskın fonksiyon olan ağır sanayi, o alanda ham maddenin bulunmasından ziyade enerji kaynağına yakınlık veya su kaynakları gibi stratejik faktörlerle şekillenmiştir.

Buna göre, aşağıdaki kentsel yerleşmelerden hangisinin fonksiyonel gelişimi, kuruluş yerinde (site) bulunan bir yer altı kaynağına dayalı olarak gerçekleşmemiştir?

Türkiye'de $1985$ yılından günümüze kadar geçen süreçte nüfus artış hızı genel olarak bir azalma eğilimi göstermesine rağmen, toplam nüfus miktarı her sayım döneminde artmaya devam etmiştir. Bu durumun temel gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de nüfusun dağılışı ve yoğunlukları üzerinde yer şekilleri, iklim koşulları ve ekonomik faaliyetlerin etkisi belirleyicidir. Bazı yörelerde aritmetik nüfus yoğunluğu ($ANY$) çok yüksekken, bazı yörelerde ise tarımsal nüfus yoğunluğunun ($TNY$) yüksek olması farklı coğrafi nedenlere dayanmaktadır.

Türkiye haritası üzerinde işaretlenmiş üç farklı alanın özellikleri şu şekildedir:
- I. Alan: Sanayileşmiş, ulaşım ağları gelişmiş ve $ANY$ değeri Türkiye ortalamasının çok üzerindedir.
- II. Alan: Yer şekilleri engebeli, tarım alanları dar ve $TNY$ değeri oldukça yüksektir.
- III. Alan: Yer şekilleri düz ve sade olmasına rağmen $ANY$ değeri Türkiye ortalamasının oldukça altındadır.

Bu alanların coğrafi özellikleri dikkate alındığında, nüfus yoğunlukları ile ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

Türkiye'de bazı kentsel yerleşmeler, sahip oldukları geniş tarım arazileri ve bu alanlarda üretilen ürünlerin ticaretiyle gelişerek kentsel bir kimlik kazanmıştır. Bu tür 'tarım şehirlerinde' sanayi tesisleri bulunsa dahi, bu tesisler genellikle çırçır veya bitkisel yağ fabrikaları gibi doğrudan tarımsal ham maddeyi işlemeye yöneliktir.

Buna göre, aşağıdaki kentsel yerleşmelerden hangisinin fonksiyonel gelişiminde sanayi faaliyetleri, tarım ve tarıma dayalı ticaretten daha belirleyici bir rol oynamıştır?

Türkiye'de $1923$-$1963$ yılları arasında nüfus artış hızını yükseltmeyi hedefleyen politikalar izlenirken, $1963$ yılından itibaren nüfus artış hızını kontrol altına almayı ve nüfusun niteliğini iyileştirmeyi amaçlayan "nüfus planlaması" dönemine geçilmiştir. Bu politika değişikliğine gidilmesinin temel gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de kentsel yerleşmelerin fonksiyonel sınıflandırmasında sanayi, ticaret, ulaşım ve madencilik gibi ekonomik faaliyetler belirleyici bir rol oynamaktadır. Bazı şehirler aynı fonksiyonel kategoride yer almalarına rağmen, bu fonksiyonun şehirde gelişmesini sağlayan coğrafi gerekçeler (lokasyon faktörleri) birbirinden farklılık gösterebilir.

Buna göre, aşağıdaki kentsel yerleşme çiftlerinden hangisi, benzer bir sanayi kolunda uzmanlaşmış olmalarına rağmen bu tesislerin kuruluş yeri seçimi (lokasyon faktörü) bakımından diğerlerinden farklı bir durum sergiler?

Şehirlerin mekânsal organizasyonunda hiyerarşik kademelenme genellikle idari statüye (il merkezi olma durumu) paralel ilerler; ancak bazı kentsel odak noktaları, sahip oldukları stratejik ulaşım ağları, liman-demiryolu entegrasyonu veya spesifik ağır sanayi kolları sayesinde 'fonksiyonel etki alanlarını' ulusal ölçeğe taşıyarak bağlı oldukları idari merkezin (il merkezinin) bölgesel çekim gücünü gölgede bırakabilmektedir.

Buna göre, aşağıdaki kentsel yerleşme ve bağlı olduğu il eşleştirmelerinden hangisindeki ilçe merkezi, 'fonksiyonel hiyerarşinin idari hiyerarşiyi aşması' ve 'ulusal ölçekli hinterland derinliği' bakımından bu duruma en karakteristik örneği teşkil eder?

Türkiye'de kırsal yerleşmelerin dokusu üzerinde yer şekillerinin engebe durumu ve su kaynaklarının yeterliliği doğrudan etkilidir. Diğer yandan, köy altı yerleşmelerinin kalıcı veya geçici olma durumunu ise temel ekonomik faaliyet türü belirler.

Buna göre, yer şekillerinin engebeli, su kaynaklarının bol olduğu bir yörede görülen yerleşme dokusu ile temel geçim kaynağının tarım olduğu kalıcı bir köy altı yerleşme tipi aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, Türkiye'nin nüfus yapısında son yıllarda belirgin değişimler yaşanmaktadır. Aşağıdaki tabloda Türkiye'deki yaş gruplarının toplam nüfus içindeki paylarının yıllara göre değişimi verilmiştir:

Bu veriler ve Türkiye'nin genel demografik eğilimleri dikkate alındığında, nüfusun yapısal özellikleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

Türkiye'de kırsal yerleşmelerin dokusunu (toplu veya dağınık) yer şekilleri ve su kaynaklarının dağılımı belirlerken; bu yerleşmelerin "kalıcı" ya da "geçici" statüde yer almasını temel olarak yürütülen ekonomik faaliyetlerin niteliği (tarım, hayvancılık vb.) belirlemektedir.

Bu bilgilere dayanarak, Türkiye'deki kırsal yerleşme özellikleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Türkiye'de köy altı yerleşmeleri; kuruldukları arazinin özellikleri, su kaynaklarının durumu ve yürütülen temel ekonomik faaliyetin niteliğine göre 'geçici' veya 'kalıcı' yerleşmeler şeklinde sınıflandırılmaktadır. Bu bağlamda, Doğu Anadolu'da yaygın olan 'Kom' yerleşmeleri ile Batı Karadeniz'de görülen 'Divan' yerleşmeleri karşılaştırıldığında, birinin geçici diğerinin ise kalıcı yerleşme karakteri taşıması temel olarak aşağıdakilerden hangisiyle ilişkilidir?

Türkiye'de Cumhuriyet'in ilk yıllarında ($1923-1965$), savaşlardan yeni çıkmış olan ülkenin askeri ve ekonomik gücünü artırmak amacıyla nüfus artışını teşvik eden politikalar uygulanmıştır. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi söz konusu dönemde nüfus artış hızını yükseltmek için uygulanan yasal düzenlemelerden biridir?

Türkiye'de $1965$ yılında yürürlüğe giren $557$ sayılı Nüfus Planlaması Kanunu ile o güne kadar uygulanan ve nüfusu artırmayı hedefleyen (pro-natalist) yaklaşım terk edilerek, nüfusun niteliğini iyileştirme ve aile planlaması (anti-natalist) esasına geçilmiştir. Bu köklü paradigma değişiminin altında yatan temel ekonomik argüman ve bu süreci şekillendiren resmi stratejik belge aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de kentsel yerleşmelerin fonksiyonel sınıflandırması yapılırken; kentin hinterland genişliği, ulaşım ağları üzerindeki konumu, istihdam yapısı ve tarihsel gelişim süreçleri birlikte değerlendirilir. Bazı şehirler 'bölgesel merkez' olma özelliğiyle polifonksiyonel (çok işlevli) bir yapı sergilerken, bazıları ise spesifik bir ekonomik faaliyetin itici gücüyle uzmanlaşarak büyümüştür.

Buna göre, aşağıdaki şehirlerin fonksiyonel gelişim özellikleri ile ilgili yapılan değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de iç göç hareketleri, göç veren bölgelerde demografik yapının dengesini önemli ölçüde değiştirmektedir. Özellikle kırsal alanlardan kentsel merkezlere yönelen genç ve dinamik nüfusun kaybı, geride kalan nüfusun yapısında belirgin dönüşümlere yol açar.

Buna göre, yoğun şekilde dış göç veren kırsal bir yörenin nüfus yapısında meydana gelebilecek değişimlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de kırsal yerleşmelerin dokusu üzerinde yer şekilleri ve su kaynaklarının dağılımı doğrudan etkilidir. Su kaynaklarının bol, arazinin ise engebeli ve parçalı olduğu bölgelerde evlerin birbirinden uzak kurulduğu görülür. Bu durum "dağınık yerleşme" dokusu olarak adlandırılır.

Buna göre, Türkiye'de dağınık yerleşme dokusunun en yaygın görüldüğü bölge ve bu durumun temel nedeni aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?