Examkin

Türkiye'nin Yer Şekilleri

848 questions

Question 701Question →

Türkiye, jeolojik oluşumunu büyük oranda yakın jeolojik zamanlarda tamamlamış bir ülkedir. Bu durum ülkemizin hem yer şekillerini hem de yer altı kaynaklarını doğrudan etkilemiştir. Özellikle linyit, bor, tuz ve petrol yataklarının oluşumu bu dönemdeki tektonik hareketlerle yakından ilişkilidir. Buna göre, linyit ve bor gibi yer altı kaynaklarının büyük çoğunluğu aşağıdaki jeolojik zamanların hangisinde oluşmuştur?

Show answer & explanation

Answer: III. Jeolojik Zaman (Tersiyer)

Answer

Türkiye'deki linyit, bor, tuz ve petrol yatakları III. Jeolojik Zaman (Tersiyer) döneminde oluşmuştur.
Doğru seçenek olan III. Jeolojik Zaman (Tersiyer), Türkiye'nin jeolojik karakterinin büyük ölçüde şekillendiği dönemdir. Alp-Himalaya orojenezinin en şiddetli olduğu bu devrede, göl tabanlarında biriken organik ve mineral maddeler bugünkü zengin linyit, bor, tuz ve petrol yataklarını oluşturmuştur.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin maden yataklarının kronolojik oluşumunu hatırla.
Taş kömürü I. zamanda, linyit/bor/petrol III. zamanda oluşmuştur.
Jeolojik zamanlar ile bu zamanlarda oluşan karakteristik madenleri eşleştirmek soruyu çözmek için gereklidir.
2
Alp-Himalaya kıvrım sisteminin ve Anadolu'nun ana hatlarının hangi dönemde oluştuğunu kontrol et.
Bu olaylar Tersiyer (3. Zaman) döneminde gerçekleşmiştir.
Tektonik hareketler ve tortul tabakaların sıkışması madenlerin oluşum ortamını hazırlar.

Key Concept

Türkiye'nin Jeolojik Zamanlara Göre Oluşum Safhaları

Hints

1
Türkiye'deki maden yataklarının çoğu 'yakın' jeolojik zamanlara aittir.
2
Taş kömürü I. zamanda oluşurken; linyit, bor ve tuz yatakları Alp kıvrımlarının olduğu dönemde oluşmuştur.
3
Alp-Himalaya kıvrım kuşağının ülkemize yerleştiği 3. zamanı (Tersiyer) düşünün.

Practice More

Zonguldak taş kömürü havzasının neden I. zamanda oluştuğunu ve linyitten farkını araştırın.

Alternative Method

Soruya tersten yaklaşarak 'Taş kömürü (I. Zaman)' ve 'İstanbul/Çanakkale Boğazları (IV. Zaman)' dışındaki ana oluşumların çoğunun III. zamanda toplandığını hatırlayabilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 702Question →

Türkiye'de yer şekillerinin oluşum ve değişim süreçlerinde etkili olan dış kuvvetler ile kütle hareketleri, arazi yapısı ve iklim özelliklerine bağlı olarak farklı dinamiklerle gerçekleşir. Erozyon ve heyelan olayları sıklıkla birbirine karıştırılsa da oluşum hızları, etkilediği derinlik ve temel nedenleri bakımından belirgin farklara sahiptir.

Buna göre, erozyon ve heyelan olaylarının karşılaştırılmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Erozyon toprağın verimli üst tabakasının dış kuvvetlerce süpürülmesiyken; heyelan, toprağın ana kaya ile beraber blok halinde eğim yönünde yer değiştirmesidir.

Answer

Erozyonun toprağın üst tabakasının süpürülmesi, heyelanın ise ana kaya ile birlikte kütle hareketi olduğunu belirten ifade doğrudur.
Erozyon ve heyelan arasındaki en temel fark etkiledikleri derinlik ve hareket biçimidir. Erozyon, toprağın verimli üst kısmının dış kuvvetlerce (su, rüzgar) zamanla taşınmasıdır. Heyelan ise toprağın ana kaya ile birlikte, yer çekimi etkisiyle kütle halinde ve genellikle aniden yer değiştirmesidir.

Step-by-Step Solution

1
Erozyon mekanizmasını analiz et.
Erozyon; rüzgar ve su gibi dış kuvvetlerin toprağın üst kısmını yavaş yavaş aşındırıp taşımasıdır.
Mekanizmalar arasındaki temel farkı anlamak için derinlik farkını saptamak gerekir.
2
Heyelan (kütle hareketi) mekanizmasını analiz et.
Heyelan; eğim, yağış ve killi yapı gibi nedenlerle toprağın ana kaya üzerinden blok halinde aniden kaymasıdır.
Heyelanın bir kütle hareketi olduğunu ve sadece üst tabakayı değil, derin katmanları da etkilediğini belirlemek için.
3
Seçenekleri bu iki temel fark (hız ve derinlik) üzerinden karşılaştır.
Erozyonun yüzeyel, heyelanın ise kütlesel olduğunu ifade eden seçeneğin doğru olduğu sonucuna varılır.
Kavramsal ayrımı netleştirmek için.

Key Concept

Erozyon ve Heyelan Farkı (Süpürülme vs. Kütle Hareketi)

Hints

1
Erozyonun 'toprak hırsızı' olarak bilinen yavaş bir süpürülme, heyelanın ise aniden gerçekleşen bir 'afet' olduğunu düşünün.
2
Hangi olayda toprağın sadece üst kısmı gider, hangisinde koca bir yamaç aşağıya kayar?
3
Ağaçlandırmanın erozyonu önlemede çok etkili olmasına rağmen Karadeniz'in ormanlık alanlarında hala neden heyelan olduğunu sorgulayın.

Practice More

Türkiye haritası üzerinde erozyonun en şiddetli olduğu bölgeler (İç Anadolu, GD Anadolu) ile heyelan riskinin en yüksek olduğu bölgeleri (Doğu Karadeniz) karşılaştırarak konuyu pekiştirebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 703Question →

Türkiye arazisi, genel itibarıyla yakın jeolojik zamanlarda (Senozoyik) şekillenmiş genç ve hareketli bir yapıya sahip olsa da, bu genç tabakaların altında veya arasında II. Jeolojik Zaman'dan (Paleozoik) kalma yaşlı, sertleşmiş ve kristalize olmuş "masif" adı verilen kütleler yer almaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'deki bu yaşlı ve sert kütleler (masifler) arasında gösterilemez?

Show answer & explanation

Answer: Karacadağ (Diyarbakır) Volkan Kütlesi

Answer

Diyarbakır'da bulunan Karacadağ Volkan Kütlesi, Türkiye'deki masif arazilerden biri değildir.
Doğru cevap olan seçenek, Diyarbakır çevresinde yer alan ve Senozoyik'in (III. ve IV. Zaman) geç evrelerinde oluşmuş bir kalkan volkandır. Masif araziler ise Paleozoik (II. Zaman) kökenli, aşınarak sertleşmiş kütlelerdir. Karacadağ'ın oluşum kökeni volkanik, jeolojik yaşı ise oldukça gençtir.

Step-by-Step Solution

1
Masif kavramının tanımlanması
Masifler, II. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) oluşmuş, deprem riski nispeten düşük, sertleşmiş ve yaşlı arazilerdir.
Soruda sorulan 'masif olmayan' seçeneği bulmak için masiflerin temel özelliklerini ve oluşum zamanlarını bilmek gerekir.
2
Seçeneklerdeki arazilerin jeolojik yaşlarının karşılaştırılması
Daday-Devrekani, Bitlis, Mardin-Eşik ve Alanya-Anamur kütleleri II. Zaman kökenlidir. Karacadağ ise çok daha yakın bir dönem olan Senozoyik'te oluşmuştur.
Türkiye'deki başlıca masiflerin (Yıldız, Menderes, Kırşehir, Bitlis, Mardin vb.) lokasyon ve zaman bilgilerini ayırt etmek gerekir.
3
Karacadağ'ın oluşum türünün belirlenmesi
Karacadağ bir kalkan volkandır ve magmatik faaliyetler sonucu oluşmuştur; tektonik bir masif değildir.
Öğrencilerin 'kalkan' (shield) terimini masiflerin 'sert' yapısıyla karıştırmasını engellemek ve volkanik-tektonik ayrımını yapmak için bu adım kritiktir.

Key Concept

Türkiye'deki Masif Araziler ve Jeolojik Zamanlar

Hints

1
Masif araziler II. Jeolojik Zaman'a (Paleozoik) aittir. Seçeneklerdeki volkanik oluşumlu bir dağ bu gruba girmez.
2
Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan ve lavların geniş bir alana yayılmasıyla oluşan 'kalkan' tipi volkanın adını düşünün.
3
Diyarbakır ve çevresindeki bazalt platolarını oluşturan Karacadağ, Türkiye'nin en genç volkanik kütlelerinden biridir.

Practice More

Türkiye'deki masif arazilerin harita üzerindeki dağılımı ile ana fay hatlarının çakışıp çakışmadığını inceleyerek deprem risk analizini pekiştirebilirsiniz.

Alternative Method

Jeolojik kaynaklar üzerinden eleme yapabilirsiniz: Taş kömürü yatakları ile masif araziler aynı dönemde (II. Zaman) oluşmuştur. Bor, linyit ve volkanizma ise çok daha sonraki dönemlerin (IIIIII. ve IVIV. Zaman) ürünüdür.
Estimated Time:1m 15s
Question 704Question →

Rüzgarların yer şekillerini biçimlendirici etkisi, kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde, bitki örtüsünün cılız olduğu alanlarda belirgindir.

Türkiye'de rüzgar aşındırması sonucu oluşan mantarkaya, tafoni ve şahit kaya gibi şekillere en fazla İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde rastlanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Fiziksel ufalanmanın şiddetli, bitki örtüsünün yetersiz olması

Answer

Rüzgar şekillerinin İç ve Güneydoğu Anadolu'da yaygın olmasının nedeni bitki örtüsünün cılızlığı ve kuraklığa bağlı fiziksel ufalanmadır.
Rüzgarların yer şekillerini oluşturabilmesi için temel şart kuraklık ve bitki örtüsü eksikliğidir. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerimizde yağışın azlığı nedeniyle bitki örtüsü cılız kalmış, şiddetli sıcaklık farkları ise kayaların fiziksel olarak ufalanarak rüzgarın taşıyabileceği boyuta gelmesini sağlamıştır.

Step-by-Step Solution

1
Rüzgarın dış kuvvet olarak çalışma prensibini analiz et.
Rüzgarın zemini aşındırabilmesi için yüzeyin kuru (gevşek) ve korumasız (bitkisiz) olması gerekir.
Bitki kökleri toprağı tutar, yapraklar ise rüzgarın hızını keser.
2
İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinin iklim özelliklerini hatırla.
Bu bölgeler Türkiye'nin en az yağış alan, kurak ve yarı kurak yerleridir.
Kuraklık, bitki örtüsünün bozkır (step) olmasına ve sıcaklık farklarından dolayı taşların fiziksel (mekanik) ufalanmasına neden olur.
3
Sonucu rüzgar landformları ile ilişkilendir.
Zemindeki gevşek malzemeler rüzgar tarafından kolayca taşınır ve mantarkaya gibi şekiller oluşur.
Bitki örtüsü yetersizliği rüzgarın doğrudan yerle temasını sağlar.

Key Concept

Rüzgar Şekillerinin Oluşum Koşulları

Hints

1
Rüzgarın bir yeri aşındırması için önünde bir engel (orman gibi) olmaması gerekir.
2
Konya (İç Anadolu) ve Şanlıurfa (Güneydoğu Anadolu) gibi şehirlerin doğal bitki örtüsünü ve yağış durumunu düşünün.
3
Kuraklık fiziksel ufalanmayı artırır, fiziksel ufalanma ise rüzgarın taşıyabileceği kumları oluşturur.

Practice More

Rüzgar biriktirme şekillerinden olan 'Barkan' (hilal şekilli kumullar) Türkiye'de doğal olarak yaygın değildir, ancak kumul oluşumları kıyılarımızda ve bazı iç bölgelerimizde görülür.
Estimated Time:45s
Question 705Question →

Türkiye'de özellikle kalker (kireç taşı) ve jips (alçı taşı) gibi kayaçların yaygın olduğu arazilerde, suların yer altına sızması ve buralarda geniş boşluklar oluşturması beşerî faaliyetleri doğrudan etkilemektedir. Bu durum, bölgede yürütülen mühendislik çalışmaları açısından değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşme ihtimali daha yüksektir?

Show answer & explanation

Answer: Baraj gölü olarak planlanan sahalarda, tabandaki düden ve çatlaklar nedeniyle su tutma kapasitesinin düşük olması

Answer

Baraj gölü olarak planlanan sahalarda, tabandaki düden ve çatlaklar nedeniyle su tutma kapasitesinin düşük olması
Karstik arazilerde bulunan kalker ve jips gibi kayaçlar, kimyasal olarak suda kolayca çözünür ve bünyesinde çok sayıda çatlak, düden ve mağara barındırır. Bu durum yer üstündeki suyun hızla yer altına sızmasına yol açar. Mühendislik projelerinde, özellikle baraj inşasında, baraj gölü tabanındaki bu boşluklar suyun tutulmasını engelleyerek ciddi teknik sorunlara ve ekonomik kayıplara neden olur.

Step-by-Step Solution

1
Litolojik analizi yapma
Kalker ve jipsin suda kolayca çözünebilen ve çatlaklı bir yapıya sahip olduğu tespit edildi.
Karstik süreçlerin temelinde kayaçların kimyasal çözünme özelliği yatar.
2
Yer altı drenaj etkisini değerlendirme
Düden (subatan) ve mağara gibi yapıların yüzey sularını yer altına taşıdığı belirlendi.
Yüzeydeki suyun sürekliliği karstik boşluklar nedeniyle kesintiye uğrar.
3
Mühendislik projelerine uygulama
Baraj göllerinde taban sızdırmazlığının sağlanmasının zor olduğu sonucuna varıldı.
Yüksek geçirgenlik, suyun baraj gövdesi arkasında tutulmasını engelleyerek projeyi başarısız kılabilir.

Key Concept

Karstik Arazilerin Geçirgenliği ve Mühendislik Etkileri

Hints

1
Karstik kayaçların en belirgin özelliği suyla temas ettiğinde kolayca çözünmesi ve suyu sızdırmasıdır.
2
Bir barajın temel amacı su biriktirmektir; eğer zemin 'süzgeç' gibi geçirgen bir yapıdaysa bu amaca ulaşmak zorlaşır.

Practice More

Karstik arazilerde yer altı su seviyesi ve voklüz (karstik kaynak) debilerinin mevsimsel değişimini inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 706Question →

Türkiye'nin yüksek dağlık alanlarında, dördüncü jeolojik zamandaki (Kuvaterner) buzullaşmanın etkisiyle çeşitli yer şekilleri oluşmuştur. Bu yer şekilleri ve bunların Türkiye'deki dağılışı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Canik Dağları ve Yıldız Dağları, Türkiye'nin nemli bölgelerinde yer aldıkları için dördüncü jeolojik zamandan kalma belirgin buzul şekillerine ev sahipliği yapar.

Answer

Canik Dağları ve Yıldız Dağları üzerinde belirgin buzul şekillerine rastlandığı ifadesi yanlıştır.
Türkiye'de buzul şekillerinin (sirk, moren, buzul vadisi vb.) görülebilmesi için arazinin dördüncü jeolojik zamandaki buzullaşma sınırının (2000−22002000-2200 metre) üzerinde olması gerekir. Canik Dağları (Orta Karadeniz) ve Yıldız Dağları (Marmara), ortalama yükseltileri düşük olduğu için ne geçmişte ne de günümüzde buzullaşmadan etkilenmemiştir. Dolayısıyla bu dağlar üzerinde buzul şekillerine rastlanmaz.

Step-by-Step Solution

1
Buzullaşma sınırını belirle
Türkiye'de kalıcı kar sınırı ve buzul şekilleri yaklaşık 2200−25002200-2500 metrenin üzerindeki alanlarda görülür.
Türkiye'nin orta kuşakta yer alması nedeniyle buzullar deniz seviyesine inememiştir.
2
Seçeneklerdeki dağların yükseltilerini analiz et
Canik Dağları (15001500 metre civarı) ve Yıldız Dağları (10001000 metre civarı) oldukça alçak kütlelerdir.
Buzul şekilleri oluşumu için arazinin belirli bir yükselti eşiğini aşması gerekir.
3
Hatalı bilgiyi tespit et
Yükseltisi yetersiz olan Canik ve Yıldız Dağları'nda buzul şekli bulunmaz.
Bu dağlar nemli olsa bile sıcaklık şartları (yükselti yetersizliği) buzullaşmaya izin vermemiştir.

Key Concept

Buzul Şekillerinin Yükselti Sınırı ve Dağılışı

Hints

1
Türkiye'de buzul şekilleri sadece çok yüksek dağların zirvelerinde görülebilir.
2
Orta Karadeniz'deki Canik Dağları ile Yıldız Dağları'nın ortalama yükseltisini düşünün; bu dağlar Doğu Karadeniz veya Doğu Anadolu'daki dağlar kadar yüksek midir?
3
Buzul şekilleri için en az 22002200 metre yükselti gerekirken, Yıldız Dağları yaklaşık 10001000 metre yüksekliğindedir.

Practice More

Türkiye'de güncel buzulların bulunduğu dağlar (Ağrı, Cilo, Kaçkar vb.) ile sadece buzul izi taşıyan dağlar (Uludağ gibi) arasındaki farkı çalışınız.

Alternative Method

Türkiye haritası üzerinde yükseltisi 20002000 metrenin altında kalan dağları eleyerek buzul şekillerinin bulunamayacağı alanları hızlıca tespit edebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 707Question →

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en geniş etki alanına sahip olan dış kuvvet akarsulardır. Akarsular, eğim ve debi gibi faktörlere bağlı olarak yeryüzünü aşındırarak veya taşıdıkları alüvyonları biriktirerek çeşitli yer şekilleri meydana getirirler.

Aşağıdaki tabloda bazı akarsu yer şekilleri ve bu şekillerin temel oluşum süreçleri eşleştirilmiştir:

NoYer ŞekliTemel Oluşum Süreci
IBoğaz VadiAkarsu Aşındırması
IIPeri BacalarıAkarsu Biriktirmesi
IIIMenderesHem Aşındırma hem Biriktirme
IVDelta OvasıAkarsu Biriktirmesi
VPeneplenAkarsu Aşındırması

Buna göre, tablodaki numaralandırılmış eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: II

Answer

Peri bacalarının 'akarsu biriktirmesi' olarak eşleştirildiği II numaralı seçenek yanlıştır.
Tabloda II numara ile gösterilen Peri bacaları eşleştirmesi yanlıştır. Peri bacaları, sel sularının ve akarsuların tüflü arazileri aşındırması sonucu oluşan, volkanizmanın dolaylı etkisinin de bulunduğu özgün bir 'aşındırma' şeklidir. Biriktirme süreçleri sonucunda meydana gelmezler.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu yer şekillerini oluşum mekanizmalarına (aşındırma, biriktirme veya her ikisi) göre gruplandırın.
Boğaz vadi ve Peneplen 'aşındırma', Delta ovası 'biriktirme', Menderes 'karma' süreçlerle oluşur.
Tablodaki her bir maddenin bilimsel sınıflandırmasını doğrulamak gerekir.
2
Peri bacalarının oluşum sürecini analiz edin.
Peri bacaları, sel sularının ve akarsuların volkanik tüfleri aşındırması, üstteki dirençli bazaltların ise bu süreci yavaşlatmasıyla oluşur.
Peri bacaları bir biriktirme süreci değil, aktif bir aşındırma süreci sonucunda ortaya çıkar.
3
Tablodaki hatalı eşleştirmeyi saptayın.
II numaralı satırda 'biriktirme' ifadesi kullanıldığı için bu eşleştirme hatalıdır.
Soru kökü hatalı/yanlış olan eşleştirmeyi sormaktadır.

Key Concept

Akarsu yer şekillerinin aşındırma ve biriktirme olarak sınıflandırılması; Peri bacalarının akarsu aşındırma şekli olduğu gerçeği.

Hints

1
Akarsu şekillerini; sadece aşındırma, sadece biriktirme ve hem aşındırma hem biriktirme olarak üç grupta inceleyebiliriz.
2
Peri bacalarının oluşumunda sel sularının volkanik tüfleri süpürmesi ve dirençli bazalt kayaların koruyucu bir şapka gibi üstte kalması etkilidir.
3
Peri bacaları bir biriktirme şekli değil, akarsu ve sel suları tarafından oluşturulan özgün bir dış kuvvet aşındırma şeklidir.

Practice More

Akarsuların hem aşındırma hem biriktirme yaptığı diğer bir şekil olan 'Seki (Taraça)' oluşumunu ve nedenlerini inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 708Question →

Türkiye’de ovalar; yer kabuğu hareketleri (tektonizma), karstlaşma süreçleri ve akarsuların biriktirme faaliyetleri gibi farklı etkenlerle oluşmuşlardır. Bir ovanın oluşum türü, bulunduğu yerin jeolojik yapısı ve dış kuvvetlerin etkisi hakkında önemli bilgiler sunar.

Buna göre, aşağıda verilen ova - oluşum türü - bulunduğu bölge eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Amik Ovası - Delta Ovası - Akdeniz Bölgesi

Answer

Amik Ovası'nın delta ovası olarak sınıflandırıldığı eşleştirme yanlıştır; Amik Ovası tektonik kökenli bir ovadır.
Amik Ovası, Hatay'da yer alan ve tektonik hareketler (faylanma) sonucunda oluşmuş bir graben (çöküntü) ovasıdır. Asi Nehri bu ova üzerinden geçerek denize ulaşsa da, ovanın ana gövdesi bir delta biriktirmesi değildir. Bu nedenle 'Amik Ovası - Delta Ovası' eşleştirmesi hatalıdır.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerdeki ovaların oluşum kökenlerini (delta, karstik, tektonik) ve coğrafi konumlarını analiz et.
Çukurova (Delta), Tefenni (Karstik), Gediz (Tektonik), Amik (Tektonik) ve Bafra (Delta) olarak sınıflandırılır.
Her ovanın jeolojik yapısı ve oluşum süreci farklılık gösterir.
2
Amik Ovası'nın özel durumunu incele.
Amik Ovası, Hatay-Maraş oluğu üzerindeki bir graben alanında yer alır.
Bir alanın içinden nehir geçmesi veya kıyıya yakın olması, oranın mutlaka delta olduğu anlamına gelmez.
3
Eşleştirmelerdeki hatalı olanı saptayarak doğrula.
Amik Ovası - Delta Ovası eşleştirmesinin yanlış olduğu sonucuna ulaşılır.
Amik Ovası tektonik kökenli bir çöküntü sahasıdır.

Key Concept

Türkiye'deki Ovaların Oluşum Tiplerine Göre Sınıflandırılması

Hints

1
Karstik ovalar daha çok Batı Toroslar'da (Burdur, Isparta, Muğla çevresi) yoğunlaşmıştır.
2
Bir ovanın delta olması için denizin sığ olduğu bir kıyıda akarsu biriktirmesiyle oluşması gerekir; Hatay'daki Amik Ovası ise fay hatlarına bağlı bir çöküntüdür.
3
Ege Bölgesi'ndeki grabenler (Gediz, Büyük Menderes gibi) ve Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerindeki ovalar genellikle tektonik kökenlidir.

Practice More

Karstik ovaları 'TAKKE' (Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel, Elmalı) şifresiyle ezberleyerek diğer ova türlerinden kolayca ayırt edebilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 709Question →

Türkiye'de dağların genel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanması, kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşımı ve iklimin etki alanını doğrudan etkiler. Ege Bölgesi'nde dağların kıyıya dik uzanması ulaşımı kolaylaştırırken, bu dağların büyük çoğunluğu sert tabakaların yan basınçlara uğrayarak kırılmasıyla (horst-graben sistemi) oluşmuştur.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu şekilde oluşan (horst) dağlardan biridir?

Show answer & explanation

Answer: Aydın Dağları

Answer

Aydın Dağları
Aydın Dağları, Ege Bölgesi'nde yer alan, yan basınçların etkisiyle sertleşmiş tabakaların kırılması sonucu yükselen (horst) ve alçalan (graben) bloklar sisteminin bir parçasıdır. Bu dağlar kırıklı dağlar grubuna girer.

Step-by-Step Solution

1
Oluşum tipini belirleme
Soru 'horst' yani kırılma (faylanma) sonucu oluşan bir dağ istemektedir.
Türkiye'de dağlar oluşumlarına göre kıvrımlı, kırıklı ve volkanik olarak üç gruba ayrılır.
2
Bölgesel özellikleri değerlendirme
Ege Bölgesi'ndeki dağların (Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın, Menteşe) kırıklı yapıda olduğu saptanır.
Ege'de tabakalar sert olduğu için yan basınçlar sonucu kıvrılamayıp kırılmıştır.
3
Seçenekleri eleme
Erciyes ve Ağrı volkanik; Kaçkar ve Küre kıvrımlıdır. Aydın Dağları ise kırıklıdır.
Her dağın kendine has jeolojik oluşum süreci ve bölgesi vardır.

Key Concept

Dağ Oluşum Tipleri (Orojenez ve Volkanizma)

Hints

1
Ege Bölgesi'ndeki dağların çoğu 'kırılma' (faylanma) ile oluşmuştur.
2
Horst-graben sistemi denilince akla gelen Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar ve Aydın dağlarından birini arayın.
3
Erciyes ve Ağrı volkanik dağlar iken; Kaçkar ve Küre Karadeniz'deki kıvrımlı dağlardır.

Practice More

Ege Bölgesi'ndeki horstların arasında yer alan grabenleri (Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes) harita üzerinden inceleyiniz.
Estimated Time:45s
Question 710Question →

Ülkemizin yer şekilleri üzerinde akarsular ve rüzgarlar kadar baskın bir rolü bulunmayan buzullar, ancak belirli bir yükselti sınırının üzerindeki sahalarda şekillendirici etkisini hissettirebilmektedir. Buna rağmen yüksek zirvelerimizde sirk çukurları, buzul vadileri ve moren yığınları gibi izlere rastlanması mümkündür.

Buna göre, Türkiye'de buzulların genel etkisinin sınırlı olması ile bu yer şekillerinin yüksek kesimlerde var olabilmesi sırasıyla hangi konum özellikleri ile doğrudan ilişkilidir?

Show answer & explanation

Answer: Matematik Konum (Enlem) — Özel Konum (Yükselti)

Answer

Buzulların etkisinin azlığı matematik konum (enlem), yükseklerde görülmesi ise özel konum (yükselti) ile açıklanır.
Doğru seçenek olan Matematik Konum ve Özel Konum eşleşmesi, coğrafi mantığa tam uygundur. Türkiye'nin orta kuşakta bulunması (enlem etkisi) buzulların geniş alanlara yayılmasını engeller; ancak ortalama yükseltinin fazla olması, yüksek zirvelerde buzul aşındırmasına ve biriktirmesine olanak tanır.

Step-by-Step Solution

1
Buzulların etkisinin neden sınırlı olduğunu analiz etmek.
Türkiye 36∘−42∘36^\circ-42^\circ Kuzey paralelleri arasında, yani orta kuşaktadır. Sıcaklıklar deniz seviyesinde buzullaşmaya izin vermeyecek kadar yüksektir. Bu durum enlemle, yani Matematik Konum ile ilgilidir.
Matematik konum, bir yerin enlem ve boylama göre dünyadaki yeridir.
2
Buzul şekillerinin neden sadece yükseklerde olduğunu belirlemek.
Türkiye'de kalıcı kar sınırı yaklaşık 30003000 metreden başlar. Bu yükseltinin üzerindeki dağlarda (Cilo, Ağrı, Kaçkar vb.) buzullar şekillendirme yapabilir. Bu durum yükseltiyle, yani Özel Konum ile ilgilidir.
Özel konum, yükselti, denizellik ve karasallık gibi yerel özellikleri kapsar.

Key Concept

Buzul Şekillerinin Konumla İlişkisi

Hints

1
Türkiye'nin dünya üzerindeki kuşağını (orta kuşak) ve bunun sıcaklığa etkisini düşünün.
2
Deniz seviyesinden yukarı doğru çıktıkça sıcaklığın düşmesi hangi konum özelliğiyle açıklanır?
3
Etkinin azlığı enlemden, varlığı ise yükseltiden kaynaklanır.

Practice More

Buzul şekillerinin görüldüğü başlıca dağlarımızı (Cilo, Ağrı, Kaçkar, Erciyes) harita üzerinde inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:50s
Question 711Question →

Türkiye'de deniz ilerlemesi (transgresyon) sonucunda, alçak kıyılardaki geniş vadi ağızlarının sular altında kalması ve bu vadi ağızlarının birer kıyı kordonu (set) ile kapanmasıyla "Limanlı Kıyı" tipi oluşmuştur. Marmara Denizi'nin kuzeyinde, özellikle Büyük Çekmece ve Küçük Çekmece kıyılarında bu oluşumun en belirgin örneklerine rastlanmaktadır.

Bu kıyı tipinin belirtilen alanda yaygın olarak görülmesinde, bu bölgenin aşağıdaki özelliklerinden hangisinin temel belirleyici olduğu söylenebilir?

Show answer & explanation

Answer: Kıyı gerisindeki arazinin alçak ve az engebeli bir yapıya sahip olması

Answer

Kıyı gerisindeki arazinin alçak ve az engebeli bir yapıya sahip olması, limanlı kıyıların oluşumu için gerekli temel topografik şarttır.
Limanlı kıyıların temel özelliği, kıyı gerisinde yükseltisi az olan plato veya düzlüklerdeki geniş vadi ağızlarının deniz suları altında kalması ve bu ağızların dalga biriktirmesiyle (kıyı kordonu) kapanmasıdır. Marmara'nın kuzeyindeki arazinin alçak ve az engebeli yapısı, bu biriktirme şekillerinin ve sığ limanların oluşması için ideal ortamı sunar.

Step-by-Step Solution

1
Limanlı kıyı tipinin tanımını analiz etme
Limanlı kıyıların, geniş vadilerin sular altında kalıp önlerinin kıyı kordonları (setler) ile kapanmasıyla oluştuğu belirlenir.
Oluşum mekanizmasını anlamak, gerekli olan yer şekli koşullarını saptamamızı sağlar.
2
Bölgesel topografyayı değerlendirme
Büyük ve Küçük Çekmece kıyılarının bulunduğu Çatalca-Kocaeli Platosu'nun alçak ve sade bir yapıya sahip olduğu hatırlanır.
Sığ kıyılar ve alçak araziler, dalga biriktirmesi sonucu set (kordon) oluşumuna imkan tanır.
3
Seçeneklerle karşılaştırma
Alçak ve az engebeli arazi yapısının, setlerin oluşması ve geniş vadilerin sığ şekilde su altında kalması için temel şart olduğu sonucuna varılır.
Yüksek ve sarp kıyılarda (falezli alanlar gibi) limanlı kıyı oluşumu mümkün değildir.

Key Concept

Limanlı Kıyı Tipi ve Topografya İlişkisi

Hints

1
Limanlı kıyıların oluşumu için kıyıda dalgaların malzeme biriktirebileceği sığ alanlara ihtiyaç vardır.
2
Türkiye'de bu kıyı tipi özellikle İstanbul'un batısında, Büyük ve Küçük Çekmece göllerinin bulunduğu alanda en net şekilde görülür.
3
Geniş vadi ağızlarının bir setle kapanabilmesi için kıyı gerisindeki arazinin engebeli ve yüksek değil, deniz seviyesine yakın bir düzlük olması gerekir.

Practice More

Ria tipi kıyılar ile Limanlı kıyılar arasındaki farkları (vadinin derinliği ve set oluşumu) karşılaştıran soruları inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 712Question →

Türkiye arazisinin şekillenmesinde etkili olan jeolojik zamanlar ve bu dönemlerde meydana gelen olaylar dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin III. Jeolojik Zaman'da (Senozoik - Tersiyer) geçirdiği değişimlerden biri değildir?

Show answer & explanation

Answer: Zonguldak ve çevresinde bulunan zengin taş kömürü havzalarının meydana gelmesi

Answer

Zonguldak ve çevresinde bulunan zengin taş kömürü havzalarının meydana gelmesi, III. Jeolojik Zaman'da değil, I. Jeolojik Zaman'da gerçekleşmiş bir olaydır.
Zonguldak ve çevresindeki taş kömürü yataklarının oluşumu I. Jeolojik Zaman'da (Paleozoik) gerçekleşmiştir. Bu nedenle taş kömürü yatakları, Türkiye'deki arazilerin en yaşlı kısımlarını temsil eden bir kanıttır. III. Jeolojik Zaman (Tersiyer) ise Türkiye'nin asıl iskeletinin (Alp kıvrımları, linyit, bor, volkanizma) oluştuğu daha yakın bir dönemdir.

Step-by-Step Solution

1
III. Jeolojik Zaman'ın (Tersiyer) temel özelliklerini hatırla.
Bu dönemde Alp-Himalaya kıvrımları oluşmuş, linyit, bor, petrol gibi madenler yataklanmış ve şiddetli volkanizma yaşanmıştır.
Soruda verilen seçenekleri eleyebilmek için bu döneme ait karakteristik olayları belirlemek gerekir.
2
Yer altı kaynaklarının oluşum zamanlarını karşılaştır.
Linyit ve bor III. Zaman'a aitken; taş kömürü I. Zaman'a (Paleozoik) aittir.
Türkiye'deki madenlerin oluşum zamanları, arazinin jeolojik yaşını belirlemede en önemli kanıtlardan biridir.
3
Taş kömürü oluşumunun dönemini tespit et.
Taş kömürü çok daha eski bir dönem olan I. Jeolojik Zaman'da oluşmuştur.
I. Zaman'da oluşan araziler daha yaşlı ve oturmuş arazilerdir; bu nedenle taş kömürü III. Zaman olayları arasında yer alamaz.

Key Concept

Jeolojik Zamanlar ve Türkiye'nin Oluşum Süreci

Hints

1
Türkiye'deki kömür türlerinin oluşum zamanları birbirinden farklıdır; taş kömürü çok daha eskidir.
2
Zonguldak'taki taş kömürü I. Jeolojik Zaman'da oluşurken, linyit yatakları III. Jeolojik Zaman'da oluşmuştur.
3
III. Zaman (Tersiyer), Alp-Himalaya kıvrımlarının ve linyit, bor, tuz yataklarının oluştuğu dönemdir; taş kömürü ise I. Zaman'a (Paleozoik) aittir.

Practice More

I. Jeolojik Zaman'da oluşan ve 'masif' olarak adlandırılan diğer sert kütleleri (Yıldız Dağları, Menteşe, Mardin vb.) inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 0s
Question 713Question →

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en geniş etki alanına sahip olan dış kuvvet akarsulardır. Akarsular, yatak eğiminin ve akış hızının fazla olduğu alanlarda aşındırma yaparken; eğimin azaldığı ve taşıma gücünün düştüğü yerlerde biriktirme faaliyetlerini gerçekleştirirler. Bu süreçte bazı şekiller sadece aşındırma, bazıları ise sadece biriktirme yoluyla oluşur. Örneğin; İç Anadolu Bölgesi'nde yaygın olarak görülen Peri bacaları, sel sularının ve akarsuların volkanik arazileri aşındırmasıyla meydana gelen karakteristik bir yer şeklidir.

Buna göre, aşağıda verilen yer şekillerinden hangisi oluşum süreci bakımından Peri bacaları ile benzerlik göstererek sadece akarsu aşındırması sonucunda oluşmuştur?

Show answer & explanation

Answer: Kırgıbayır

Answer

Kırgıbayır, akarsu ve sel sularının aşındırmasıyla oluşan bir yer şekli olduğu için Peri bacaları ile aynı kategoridedir.
Peri bacaları, sel suları ve akarsuların volkanik arazileri aşındırmasıyla oluşur. Kırgıbayır (Badlands) da benzer şekilde kurak ve yarı kurak bölgelerdeki bitki örtüsünden yoksun yamaçların sel ve yağmur suları tarafından derin yarıklarla parçalanması sonucu oluştuğu için saf bir aşındırma şeklidir.

Step-by-Step Solution

1
Peri bacalarının oluşum mekanizmasını belirlemek.
Peri bacaları, volkanik tüflerin sel suları ve akarsular tarafından aşındırılmasıyla oluşan bir 'aşındırma' şeklidir.
Soru kökünde Peri bacaları ile benzerlik gösteren 'sadece aşındırma' şekli sorulmaktadır.
2
Seçeneklerdeki yer şekillerini aşındırma ve biriktirme olarak sınıflandırmak.
Delta ovası, Irmak adası ve Birikinti yelpazesi 'biriktirme'; Menderes 'karma' (aşındırma+biriktirme); Kırgıbayır ise 'aşındırma' şeklidir.
Akarsu şekillerini doğru kategorize etmek cevaba ulaşmayı sağlar.
3
Kırgıbayır ve Peri bacası arasındaki ortak noktayı teyit etmek.
Her iki şekil de bitki örtüsünün zayıf olduğu, sel sularının etkili olduğu arazilerde aşınım sonucu oluşur.
Kırgıbayır, sadece aşındırma faaliyetinin sonucudur.

Key Concept

Akarsu Aşındırma ve Biriktirme Şekillerinin Sınıflandırılması

Hints

1
Peri bacalarının oluşumunda akarsuların biriktirme mi yoksa aşındırma mı yaptığını hatırlayın.
2
Peri bacaları sel sularının aşındırmasıyla oluşur. Seçenekler arasında sel sularının arazide yarıklar açarak oluşturduğu diğer şekli arayın.
3
Cevap, İngilizcede 'badlands' olarak bilinen ve geçit vermeyen engebeli aşınım arazisidir.

Practice More

Akarsuların hem aşındırma hem de biriktirme yoluyla oluşturduğu menderes ve seki (taraça) gibi karma şekilleri incelemek konuyu pekiştirmenize yardımcı olacaktır.

Alternative Method

Yer şekillerini 'Aşındırma' ve 'Biriktirme' olarak iki sütuna ayırarak seçenekleri elediğinizde, Peri bacası ile aynı sütunda kalan tek seçeneğin Kırgıbayır olduğunu görebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 714Question →

Türkiye'deki platoların büyük bir kısmı yatay duruşlu (tabaka düzlüğü) karakterde olmasına rağmen, bazı sahalarda kayaç yapısının etkisiyle karstik süreçler ön plana çıkmıştır. Bu tür platolar denilince akla ilk olarak Akdeniz Bölgesi'ndeki Teke ve Taşeli platoları gelse de, İç Anadolu Bölgesi'nde de benzer şekilde kireç taşlarının (kalker) çözünmesiyle şekillenmiş alanlar mevcuttur.

Buna göre, İç Anadolu Bölgesi'nde yer alan ve ismini bölgedeki yaygın karstik çöküntülerden alan plato aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Obruk

Answer

İç Anadolu Bölgesi'nde yer alan ve karstik aşınım süreçleriyle (obruk oluşumları) karakterize edilen plato Obruk Platosu'dur.
Doğru yanıt olan plato, Konya'da bulunur ve yer altı sularının kireç taşlarını eritmesi sonucu oluşan devasa çukurluklarla (obruklar) kaplıdır. Bu durum, platonun İç Anadolu'da yer almasına rağmen karstik süreçlerin etkisiyle şekillendiğini kanıtlar.

Step-by-Step Solution

1
Bölgelere göre plato oluşum türlerini hatırla.
Akdeniz'de Teke ve Taşeli (Karstik), Doğu Anadolu'da Erzurum-Kars (Volkanik), İç Anadolu'da ise çoğunlukla tabaka düzlüğü platoları bulunur.
Sorunun odaklandığı istisnai durumu (İç Anadolu'da karstik yapı) ayırt etmek için temel bilgi gereklidir.
2
İç Anadolu Bölgesi'ndeki platoların isimlerini ve temel özelliklerini eşleştir.
Haymana, Cihanbeyli ve Bozok platoları 'tabaka düzlüğü' iken; Obruk Platosu ismini bölgedeki karstik çöküntülerden alır.
İsim ve jeomorfolojik süreç arasındaki ilişkiyi kurmak doğru cevaba ulaştırır.
3
Karstik şekillerin (obruk) yoğunlaştığı Konya çevresindeki platoyu teyit et.
Konya - Tuz Gölü güneyi ve doğusunda Obruk Platosu yer alır.
Konum ve yapısal özellik örtüşmektedir.

Key Concept

Karstik Aşınım ve Türkiye'nin Plato Dağılımı

Hints

1
Bu plato, Türkiye'nin 'tahıl ambarı' olarak bilinen Konya ili sınırları içerisindedir.
2
Platonun ismi, bölgedeki yer altı sularının çekilmesiyle oluşan tehlikeli doğal çukurlarla aynıdır.
3
Teke ve Taşeli platoları gibi karstik süreçlerle şekillenmiştir ancak konumu Akdeniz değil İç Anadolu'dur.

Practice More

Platoların ekonomik faaliyetlerle (örneğin Erzurum-Kars'ta büyükbaş hayvancılık, İç Anadolu'da küçükbaş hayvancılık) ilişkisini incelemek KPSS için faydalı olacaktır.

Alternative Method

Karstik süreçlerin (erime) ismine yansıdığı tek seçenek üzerinden eleme yapabilirsiniz; 'Obruk' terimi doğrudan bir karstik yer şeklidir.
Estimated Time:45s
Question 715Question →

Türkiye'de dağların oluşumunda etkili olan iç kuvvetlerden orojenez süreci, yer kabuğu tabakalarının esnekliğine göre iki farklı şekilde sonuçlanır: Esnek tabakalar yan basınçlarla kıvrılarak antiklinal ve senklinal yapıları oluştururken, sertleşmiş tabakalar kırılarak horst ve graben sistemlerini meydana getirir.

Buna göre, aşağıdaki dağ eşleştirmelerinden hangisindeki her iki dağ da yan basınçların etkisiyle tabakaların kıvrılması sonucunda oluşmuştur?

Show answer & explanation

Answer: Bolkar Dağları - Küre Dağları

Answer

Bolkar Dağları ve Küre Dağları çifti, her iki dağın da kıvrılma (orojenez) sonucu oluşması nedeniyle doğru cevaptır.
Türkiye'de Alp-Himalaya orojenez kuşağında yer alan Kuzey Anadolu Dağları (Küre, Kaçkar vb.) ve Toros Dağları (Bolkar, Aladağlar vb.) genel olarak esnek tabakaların kıvrılmasıyla oluşmuştur. Bolkar ve Küre dağları bu sistemlerin birer parçasıdır.

Step-by-Step Solution

1
Oluşum tipini belirle
Soru, kıvrılma (antiklinal-senklinal) sonucu oluşan dağ çiftini istemektedir.
Orojenezin iki farklı mekanizmasından birini ayırt etmek gerekir.
2
Dağların jeolojik yapısını analiz et
Bolkar Dağları Güney Anadolu'daki Toros Dağ kuşağında, Küre Dağları ise Karadeniz'deki Kuzey Anadolu Dağ kuşağında yer alan kıvrım dağlarıdır.
Türkiye'nin ana dağ kuşaklarının kıvrım yapısında olduğunu bilmek çözümü hızlandırır.
3
Diğer seçenekleri ele
Bozdağlar, Aydın, Menteşe, Madra ve Yunt dağları Batı Anadolu'daki kırıklı (horst) dağlardır; Erciyes ise volkaniktir.
Hatalı eşleşmeleri ayıklayarak doğru sonuca ulaşılır.

Key Concept

Türkiye'deki dağların oluşum süreçlerine (Kıvrım, Kırık, Volkanik) göre sınıflandırılması.

Hints

1
Türkiye'nin kuzey ve güneyindeki ana sıra dağlar genellikle kıvrılma sonucu oluşmuştur.
2
Ege Bölgesi'ndeki dağların çoğu (Menteşe, Aydın, Bozdağlar vb.) kırılma sonucu oluşan horstlardır.
3
Seçeneklerde Karadeniz (Küre) ve Akdeniz (Bolkar) kuşaklarından birer dağ aramalısınız.

Practice More

Ege Bölgesi'nde dağların kıyıya dik uzanmasının iklim ve ulaşım üzerindeki etkilerini inceleyebilirsiniz.

Alternative Method

Ege Bölgesi'ndeki 'Kaz, Madra, Yunt, Bozdağlar, Aydın, Menteşe' (Kasımpaşalı Madra Yunt'ta Boz Ayı Meraklısı) kodlamasını kullanarak kırıklı dağları eleyebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 716Question →

Türkiye'nin yer şekillerinin oluşumunda en geniş etki alanına sahip dış kuvvet akarsulardır. Akarsuların oluşturduğu yer şekilleri genel olarak 'aşındırma' ve 'biriktirme' şekilleri olarak ikiye ayrılır. Ancak bazı yer şekillerinin oluşum sürecinde akarsuyun hem aşındırma hem de biriktirme faaliyeti birlikte rol oynamaktadır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi hem aşındırma hem de biriktirme süreçlerinin bir arada etkili olduğu yer şekillerinden biridir?

Show answer & explanation

Answer: Menderes

Answer

Menderes, akarsuların yatak eğiminin azaldığı alanlarda büklümler yaparak akmasıdır ve bu süreçte akarsu hem aşındırma (çarpak) hem de biriktirme (yığınak) faaliyetlerini aynı anda gerçekleştirir.
Menderesler, akarsuların yatak eğiminin azaldığı ovalık alanlarda oluşan 'S' şeklindeki büklümlerdir. Bu büklümlerin dış kısmında akış hızı fazla olduğu için 'çarpak' adı verilen aşındırma, iç kısmında ise hız azaldığı için 'yığınak' adı verilen biriktirme gerçekleşir. Bu çift yönlü süreç menderesleri karma yapılı hale getirir.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu yer şekillerini oluşum mekanizmalarına göre gruplandır.
Aşındırma (dev kazanı, peri bacaları, kırgıbayır vb.), Biriktirme (delta ovası, birikinti yelpazesi vb.) ve Karma (menderes, seki/taraça).
Soruda hem aşındırma hem biriktirme süreçlerinin birlikte istendiği 'karma' yapılı şekli bulmak gerekir.
2
Menderes yapısının dinamiklerini analiz et.
Akarsu kıvrımının dış tarafında hız arttığı için aşındırma (çarpak), iç tarafında hız azaldığı için biriktirme (yığınak) gerçekleşir.
Menderes, tanım gereği bu iki zıt sürecin aynı yatak kesitinde görülmesini sağlayan tipik bir örnektir.

Key Concept

Karma Yapılı Akarsu Şekilleri (Menderes ve Seki)

Hints

1
Akarsuların eğiminin azaldığı ve hızının düştüğü yerlerde yatak değiştirerek akması durumunu düşünün.
2
Hem dış bükey kıyılarda aşındırma (çarpak) hem de iç bükey kıyılarda biriktirme (yığınak) yapan şekli hatırlayın.
3
Bu yer şekli, Ege Bölgesi'ndeki Büyük ve Küçük Menderes akarsularında tipik olarak görülür ve yatak uzunluğunu artırır.

Practice More

Seki (taraça) şeklinin de hem aşındırma hem biriktirme özelliği taşıdığını ancak oluşumunda epirojenik yükselmenin de etkili olduğunu çalışabilirsiniz.
Estimated Time:1m 0s
Question 717Question →

Türkiye'de karstik yer şekilleri; kayaçların kimyasal yollarla çözünmesi (aşınım) veya suyun içindeki kalsiyum karbonatın belirli koşullar altında çökelmesi (biriktirme) sonucunda oluşur. Bazı yer şekilleri yer altında birikme süreçleriyle gelişirken, bazıları yüzeydeki tavanların çökmesi veya erimesiyle meydana gelir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi oluşum süreci bakımından diğerlerinden farklı bir grupta yer alır ve 'karstik biriktirme' kategorisine girmez?

Show answer & explanation

Answer: Obruk

Answer

Obruk, bir karstik biriktirme şekli değil, yer altı galerilerinin çökmesiyle oluşan bir aşınım şeklidir.
Obruk, yer altı sularının kayaçları çözündürerek oluşturduğu devasa boşlukların (mağara/galeri) tavanlarının çökmesiyle meydana gelen derin, kuyu benzeri çukurlardır. Bu süreçte kalsiyum karbonatın çökelmesi değil, kayacın fiziksel ve kimyasal olarak ortadan kalkması veya yer değiştirmesi söz konusudur. Bu nedenle obruklar, karstik aşınım (çökme) şekilleri grubunda yer alır.

Step-by-Step Solution

1
Karstik şekilleri oluşum kökenlerine göre (aşınım ve biriktirme) gruplandırın.
Sarkıt, dikit, sütun ve travertenler kimyasal çökelme sonucu oluşurken; obruk, dolin, uvala, polye ve lapyalar aşınım/çözünme sonucu oluşur.
Soruda istenen 'farklı grupta yer alan' ve 'biriktirme olmayan' şekli bulmaktır.
2
Seçeneklerdeki yer şekillerinin oluşum mantığını inceleyin.
Obruk, yer altındaki mağara tavanlarının ağırlığı taşıyamayıp çökmesiyle oluşur; bu süreçte bir mineral birikimi değil, kütle kaybı söz konusudur.
Obrukların oluşumu, çözünme ve ardından gelen fiziksel çökme süreçlerine dayanır.

Key Concept

Karstik Aşınım ve Biriktirme Şekillerinin Ayrımı

Practice More

Karstik aşınım şekillerini küçükten büyüğe (Lapya-Dolin-Uvala-Polye) sıralayarak büyüklük hiyerarşisini çalışabilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 718Question →

Ege Bölgesi’nde, dağların kıyıya dik uzanması sonucu oluşan grabenler (çöküntü alanları) içerisinde verimli iç ovalar yer alırken; bu grabenlerin denize ulaştığı kıyı kesimlerinde ise delta ovaları gelişmiştir. Buna göre, Küçük Menderes grabeni içerisinde yer alan bir iç ova ile bu akarsuyun ağız kısmında oluşan delta ovası, aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

Show answer & explanation

Answer: Tire Ovası - Selçuk Ovası

Answer

Küçük Menderes nehrinin graben hattında Tire Ovası, denize döküldüğü ağız kısmında ise Selçuk Ovası yer almaktadır.
Doğru seçenek olan eşleşmede belirtilen her iki ova da Küçük Menderes akarsu sistemiyle ilişkilidir. Tire Ovası, nehrin iç kesimlerdeki graben alanı içinde oluşturduğu bir iç ova iken, Selçuk Ovası bu nehrin taşıdığı alüvyonları denize döküldüğü noktada biriktirmesiyle oluşan bir deltadır.

Step-by-Step Solution

1
Soru kökünde istenen akarsu sistemini belirle.
Hedef akarsu Küçük Menderes nehridir.
Soru spesifik olarak Küçük Menderes grabenini sormaktadır.
2
Küçük Menderes grabeni üzerindeki iç ovaları listele.
Tire, Ödemiş, Bayındır ve Torbalı ovaları bu graben üzerindedir.
Ege'deki her graben kendine özgü iç ovalara sahiptir.
3
Küçük Menderes'in oluşturduğu deltanın adını tespit et.
Küçük Menderes nehrinin ağzında Selçuk (Efes) Ovası bulunur.
Delta ovaları akarsuların denize döküldüğü noktalardaki birikim alanlarıdır.
4
Seçeneklerdeki eşleşmeleri akarsu sistemlerine göre analiz et.
Tire Ovası ile Selçuk Ovası aynı sisteme ait doğru eşleşmedir.
Diğer seçeneklerde ya farklı bir akarsu sistemi (Gediz veya Büyük Menderes) verilmiş ya da farklı sistemlerden ovalar bir araya getirilmiştir.

Key Concept

Ege Bölgesi'ndeki graben (çöküntü) ovaları ile delta ovalarının akarsu sistemlerine göre mekansal dağılımı.

Hints

1
Ege'deki dört büyük akarsuyu kuzeyden güneye doğru 'B-G-K-B' (Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes) şeklinde sıralayabilirsin.
2
Küçük Menderes'in denize döküldüğü yerde antik Efes kenti bulunur, bu deltanın adı Selçuk Ovası'dır.
3
İç ovalardan Tire ve Ödemiş'in hangi nehrin havzasında olduğunu hatırlarsan doğru cevaba ulaşırsın.

Practice More

Büyük Menderes grabeni üzerindeki iç ovaları (Nazilli, Aydın, Söke) ve deltasını (Balat) da çalışarak bilgini pekiştirebilirsin.

Alternative Method

Akarsu ve delta eşleşmesini 'Gediz-Menemen' ve 'Küçük Menderes-Selçuk' olarak gruplayarak eleme yapabilirsin.
Estimated Time:1m 0s
Question 719Question →

Türkiye'de rüzgârların yer şekilleri üzerindeki etkisi; nem miktarının azlığı, bitki örtüsünün cılızlığı ve fiziksel (mekanik) çözünmenin şiddeti ile doğrudan ilişkilidir. Özellikle İç Anadolu'da Konya-Karapınar çevresi ve Güneydoğu Anadolu'nun güney kesimleri rüzgârın şekillendirme gücünün en belirgin olduğu alanlardır. Bu bölgelerde rüzgârların etkisiyle meydana gelen aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin oluşum süreci diğerlerinden farklı olarak rüzgârın aşındırma faaliyetine değil, biriktirme faaliyetine dayanmaktadır?

Show answer & explanation

Answer: Lös

Answer

Lös rüzgârların biriktirme faaliyeti sonucunda oluşan bir yer şeklidir.
Lös, rüzgârların taşıdığı çok ince boyutlu malzemeleri (tozları) hızlarının azaldığı veya bitki örtüsüyle karşılaştığı alanlarda üst üste biriktirmesiyle oluşan topraklardır. Bu süreç bir 'biriktirme' faaliyetidir.

Step-by-Step Solution

1
Rüzgâr şekillerini oluşum süreçlerine göre sınıflandırın.
Rüzgâr şekilleri 'Aşındırma (Erozyon)' ve 'Biriktirme (Sedimantasyon)' olarak iki ana gruba ayrılır.
Sorunun kökü rüzgârın biriktirme faaliyetini sormaktadır.
2
Seçeneklerde verilen yer şekillerinin hangi gruba girdiğini analiz edin.
Mantar kaya, tafoni, şahit kaya ve yardang aşınım şekilleri iken; lös rüzgârın taşıdığı malzemeleri biriktirmesiyle oluşan bir yer şeklidir.
Aşınım ve birikim şekilleri arasındaki farkı ayırt etmek doğru sonuca ulaştırır.

Key Concept

Rüzgâr Aşınım ve Birikim Şekillerinin Ayrımı

Hints

1
Rüzgârın bir dış kuvvet olarak iki temel fonksiyonu vardır: Yüzeyi oymak (aşındırmak) ve taşıdığı malzemeyi yığmak (biriktirmek).
2
Mantar kaya, şahit kaya ve tafoni gibi şekiller bir kütlenin yok olması veya şekil değiştirmesiyle oluşurken; kumul, lös ve barkan gibi şekiller yeni bir kütlenin oluşmasıyla meydana gelir.
3
Lös rüzgârların biriktirdiği bir tür verimli topraktır. Diğer seçeneklerin tamamı kayaların rüzgârla törpülenmesi sonucu oluşur.

Practice More

Rüzgâr biriktirme şekillerinden olan 'Barkan' (hilal şekilli kumul) kavramını ve Türkiye'de sadece çok kısıtlı alanlarda (örneğin Karapınar) görülebildiğini inceleyiniz.
Estimated Time:45s
Question 720Question →

Türkiye'de rüzgârların yer şekillerini biçimlendirmede doğrudan etkisi, iklim özelliklerine bağlı olarak bölgeler arasında farklılık göstermektedir. Özellikle İç Anadolu'nun güney kesimleri ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde rüzgâr aşındırma ve biriktirme şekillerine daha sık rastlanır.

Bu durum göz önüne alındığında, rüzgârların yer şekillendirici etkisinin baskın olduğu bir saha için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Show answer & explanation

Answer: Mekanik ufalanma süreçlerinin kimyasal çözünmeye göre daha şiddetli gerçekleştiği

Answer

Rüzgârların yer şekillendirici etkisinin baskın olduğu sahalarda mekanik ufalanma süreçleri, kimyasal çözünmeye göre daha şiddetli gerçekleşmektedir.
Rüzgârların bir bölgede yer şekillerini doğrudan biçimlendirebilmesi için arazinin kurak veya yarı kurak olması şarttır. Bu bölgelerde nem azlığı sebebiyle kimyasal çözünme (suyun eritme etkisi) çok yavaştır. Buna karşılık, gündüz ısınan ve gece soğuyan kayalar genleşip büzülerek parçalanır. Bu duruma mekanik (fiziksel) ufalanma denir. Ufalanan bu gevşek materyaller rüzgâr tarafından kolayca taşınabildiği için aşındırma ve biriktirme süreçleri hızlanır.

Step-by-Step Solution

1
Rüzgârın şekillendirici etkisi ile iklim arasındaki ilişkiyi kurmak
Rüzgârlar, bitki örtüsünün cılız ve iklimin kurak olduğu yerlerde etkilidir.
Toprak örtüsünün korumasız ve kuru olması rüzgârın aşındırma gücünü artırır.
2
Kurak bölgelerdeki çözünme türlerini analiz etmek
Nemin az olduğu bu bölgelerde kayalar kimyasal olarak erimez, sıcaklık farkıyla fiziksel (mekanik) olarak parçalanır.
Günlük sıcaklık farklarının yüksek olması kayaçların genleşip büzülerek ufalanmasına neden olur.
3
Diğer seçenekleri eleyerek doğru yargıya ulaşmak
Yağışın az, bitki örtüsünün seyrek ve mekanik ufalanmanın şiddetli olduğu 'Mekanik ufalanma süreçlerinin kimyasal çözünmeye göre daha şiddetli gerçekleştiği' ifadesi doğrudur.
Seçenek rüzgâr etkili bölgelerin temel jeolojik ve klimatolojik özelliğini yansıtmaktadır.

Key Concept

Rüzgârların yer şekillendirme gücü, arazinin kuraklık ve bitki örtüsü eksikliği ile doğrudan orantılıdır.

Hints

1
Rüzgârın toprağı süpürebilmesi için toprağın ıslak mı yoksa kuru mu olması gerektiğini düşünün.
2
Türkiye'de rüzgâr şekillerinin en çok görüldüğü Konya-Karapınar çevresindeki iklim koşullarını (yağış ve sıcaklık) hatırlayın.
3
Kurak bölgelerde su eksikliği nedeniyle hangi çözünme türünün (parçalanma) daha etkili olduğunu belirleyin.

Practice More

Rüzgâr aşınım şekilleri (mantar kaya, tafoni) ile birikim şekillerini (barkan, lös) gruplandırarak çalışmanız konuyu pekiştirecektir.
Estimated Time:1m 0s
PreviousPage 36 / 43Next
Türkiye'nin Yer Şekilleri Practice Questions — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Page 36 | Examkin