Examkin

Buzul Şekilleri

86 questions

Question 41Question →

Türkiye, mutlak konumu gereği orta kuşakta yer aldığı için buzulların yer şekilleri üzerindeki etkisi diğer dış kuvvetlere göre daha sınırlıdır. Ancak Kuvaterner (44. Jeolojik Zaman) dönemindeki iklim salınımları sırasında, yükseltisi fazla olan dağlık alanlarda buzul aşındırma ve biriktirme faaliyetleri gerçekleşmiştir.

Buna göre, aşağıdaki dağların hangisinde buzul topoğrafyasına ait izlere (sirk gölleri, morenler vb.) rastlanması beklenmez?

Show answer & explanation

Answer: Menteşe Dağları

Answer

Menteşe Dağları'nda buzul şekillerine rastlanmaz; çünkü bu dağların yükseltisi geçmiş dönemlerdeki buzul sınırının altında kalmıştır.
Türkiye'de buzulların yer şekilleri üzerinde etkili olabilmesi için dağların belirli bir yükselti sınırının (Kuvaterner'de yaklaşık 22002200 m) üzerinde olması gerekir. Menteşe Dağları, Muğla çevresinde yer alan ve ortalama yükseltisi 10001000-18001800 metre arasında değişen bir kütledir. Bu yükselti, buzul aşındırmasının gerçekleşmesi için yeterli olmadığından bu dağlarda sirk gölü veya moren gibi şekillere rastlanmaz.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin mutlak konumunun buzullar üzerindeki genel etkisini analiz etmek.
Türkiye orta kuşakta olduğu için buzullar deniz seviyesine inemez, sadece yüksek dağlarda etkili olabilir.
Buzul şekillerinin neden her yerde değil de sadece belirli yükseltilerde arandığını saptamak.
2
Kuvaterner (44. Jeolojik Zaman) dönemindeki buzul alt sınırını değerlendirmek.
Geçmiş buzul dönemlerinde Türkiye'de kalıcı kar ve buzul sınırının yaklaşık 20002000-22002200 metrelere kadar indiği bilgisi hatırlanır.
Dağların yükseltilerini bu eşik değer ile kıyaslayabilmek.
3
Seçeneklerde verilen dağların yükselti ve konum özelliklerini karşılaştırmak.
Menteşe Dağları'nın zirvelerinin yaklaşık 18001800 metre civarında kaldığı ve 22002200 metrelik eşiği aşamadığı tespit edilir.
Hangi dağın buzul aşındırması için yeterli yükseltiye sahip olmadığını belirlemek.

Key Concept

Buzul Şekillerinin Dağılımı ve Yükselti İlişkisi

Alternative Method

Soruyu çözerken Türkiye'de buzul izi bulunmayan 'ünlü' düşük yükseltili dağları (Yıldız, Canik, Aydın, Menteşe, Kaz Dağları) bir grup olarak ezberlemek, yüksek dağları tek tek bilmekten daha hızlı sonuç verebilir.
Estimated Time:50s
Question 42Question →

Türkiye'de kalıcı kar (toklutaş) sınırı ve buzullaşma etkilerinin alt sınırı, matematik konum gereği güneyden kuzeye doğru gidildikçe enlem etkisiyle alçalma eğilimi gösterir. Ancak özel konum şartları, bu genel kuralın bölgesel ölçekte sapmalara uğramasına neden olabilmektedir. Örneğin, Doğu Karadeniz kıyı kuşağındaki yüksek dağlarda Pleistosen dönemine ait buzul izlerinin başladığı yükseltinin, Türkiye'nin iç ve güney kesimlerindeki benzer hatta daha yüksek zirvelere sahip dağlara göre çok daha aşağılarda yer aldığı görülmektedir.

Bu durumun ortaya çıkmasında ve buzul sınırının enlem etkisinden bağımsız olarak alçalmasında etkili olan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Karadeniz üzerinden gelen nemli hava kütlelerinin, yüksek kesimlerde çok yoğun kar yağışı ve birikimine (beslenmeye) olanak sağlaması

Answer

Karadeniz üzerinden gelen nemli hava kütlelerinin yüksek kesimlerde yoğun kar birikimine olanak sağlaması
Buzulların oluşabilmesi için yıllık kar birikiminin (beslenme), erime miktarından (kayıp) fazla olması gerekir. Doğu Karadeniz kıyı kuşağındaki dağlar, Karadeniz'den gelen nemli hava kütleleri sayesinde çok yüksek miktarda kar yağışı alır. Bu yoğun beslenme, sıcaklık enlem gereği çok düşük olmasa bile buzulların ve buzul izlerinin daha alçak seviyelerde (deniz seviyesine daha yakın) oluşmasına imkan tanır. Bu durum, özel konumun (nemliliğin) matematik konum (enlem) etkisini baskıladığı bir örnektir.

Step-by-Step Solution

1
Buzul sınırını etkileyen faktörleri analiz etme
Buzul sınırı sıcaklık (enlem/yükselti) ve nemlilik (yağış/beslenme) dengesine bağlıdır.
Sadece soğuk olması yetmez, eriyen kardan daha fazlasının birikmesi gerekir.
2
Doğu Karadeniz ve İç Anadolu kıyaslaması yapma
Doğu Karadeniz'de yağış miktarı İç Anadolu'ya göre çok daha fazladır.
Nemlilik, sıcaklık enlem gereği uygun olmasa bile sınırın aşağı inmesini sağlar.
3
Enlem ve özel konum çelişkisini yorumlama
Normalde güneydeki dağlarda sınırın yüksek, kuzeyde düşük olması gerekir ancak nemlilik bu dengeyi değiştirir.
Karadeniz'in nemi, 'buzul beslenmesini' artırarak sınırı enlem kuralından daha aşağı çeker.

Key Concept

Buzul Sınırı ve Nemlilik İlişkisi

Hints

1
Buzul oluşumu için sadece soğuk hava yeterli midir, yoksa yağan karın miktarı da önemli midir?
2
Türkiye'de en çok yağış alan bölgeyi ve bu yağışın yüksek dağlarda kışın neye dönüştüğünü düşünün.
3
Nemli bölgelerde kar birikimi (beslenme) fazla olduğu için erime zorlaşır ve kalıcı kar sınırı daha aşağıya iner.

Practice More

Türkiye'deki güncel buzulların hangi dağlarda toplandığını ve bu dağların yükselti değerlerini harita üzerinde inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 43Question →

Türkiye'de Pleistosen dönemine ait buzul izleri üzerinde yapılan araştırmalar; sirk gölleri ve buzul vadilerinin alt sınırlarının Kaçkar Dağları'nda 21002100 metre, Erciyes'te 24002400 metre, Cilo Dağları'nda ise 26002600 metre civarında olduğunu göstermektedir. Ayrıca dağların kuzey ve güney yamaçları arasında buzul aşınım şiddeti ve kalıcılığı bakımından belirgin bir asimetri saptanmıştır.

Bu bilgiler ve Türkiye'nin fiziki coğrafya özellikleri dikkate alındığında, Türkiye'nin buzul topoğrafyası hakkında yapılan aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Marmara Bölgesi'nin kuzeyinde yer alan Yıldız Dağları; enlem avantajı ve Karadeniz etkisiyle sirk ve moren gibi buzul şekillerinin 1000 metre seviyelerinde görüldüğü temel sahalardır.

Answer

Marmara Bölgesi'nin kuzeyindeki Yıldız Dağları'nda buzul şekillerinin görüldüğü ifadesi yanlıştır.
Doğru yanıt olan Yıldız Dağları ile ilgili ifade yanlıştır çünkü bu dağların yükseltisi (yaklaşık 10311031 m), Pleistosen dönemindeki Türkiye kalıcı kar sınırının (yaklaşık 20002000-22002200 m) çok altındadır. Bu nedenle bölgede sirk veya vadi buzulu gibi aşındırma şekilleri oluşmamıştır.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'deki buzul alt sınırlarını analiz et.
Verilere göre sınır 21002100 m (Kaçkar) ile 26002600 m (Cilo) arasında değişmektedir.
Buzul şekillerinin oluşması için dağın yükseltisinin o dönemdeki kalıcı kar sınırını aşması gerekir.
2
Bakı ve nemlilik etkisini değerlendir.
Kuzey yamaçlar (Bakı) ve Karadeniz kıyıları (Nem) sınırı aşağı çeker.
Gölgede kalan ve nemli olan yerlerde buzullaşma daha etkili ve alçak seviyededir.
3
Yıldız Dağları'nın fiziki özelliklerini kontrol et.
Yıldız Dağları'nın maksimum yükseltisi 10311031 metredir (Mahya Dağı).
Türkiye'de Pleistosen döneminde dahi kalıcı kar sınırı yaklaşık 20002000 metreden geçmektedir.
4
Sonucu belirle.
Yıldız Dağları buzul etkisinin görülemeyeceği kadar alçaktır.
Enlem avantajı (kuzeyde olması) olsa dahi, yetersiz yükselti nedeniyle buzullaşma gerçekleşmemiştir.

Key Concept

Buzul Sınırı ve Yükselti İlişkisi

Hints

1
Türkiye'de buzul izleri için dağların Pleistosen dönemindeki kalıcı kar sınırı olan 20002000-22002200 metreyi aşması gerektiğini hatırlayın.
2
Marmara Bölgesi'ndeki Yıldız Dağları'nın ortalama yükseltisinin diğer yüksek dağ kütleleriyle (Kaçkar, Cilo) kıyaslandığında ne kadar düşük olduğunu düşünün.
3
Yıldız Dağları'nın en yüksek noktası Mahya Dağı'dır ve yüksekliği sadece 10311031 metredir; bu yükseklik buzul oluşumu için yeterli değildir.

Practice More

Farklı bölgelerdeki dağların (Uludağ, Erciyes, Cilo) buzullaşma sınırlarını bir Türkiye haritası üzerinde işaretleyerek görselleştirin.

Alternative Method

Sadece yükselti verilerine bakarak; 1000 metre civarındaki bir dağın, Türkiye'nin hiçbir yerinde Pleistosen kar sınırını aşamayacağını bilmek soruyu doğrudan çözdürür.
Estimated Time:2m 0s
Question 44Question →

Türkiye, orta kuşakta yer aldığı için buzulların yeryüzünü şekillendirici etkisi oldukça sınırlıdır. Ancak ülkemizdeki yüksek dağ zirvelerinde, özellikle Pleistosen döneminden kalma veya güncel olarak oluşan çeşitli buzul şekillerine rastlanmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi, buzulların sert kayalar üzerinde yaptığı aşındırma sonucunda oluşan, deve sırtını andıran bir yer şeklidir?

Show answer & explanation

Answer: Hörgüç kaya

Answer

Buzulların sert kayalar üzerinde yaptığı aşındırma sonucunda oluşan deve hörgücüne benzeyen yer şekline hörgüç kaya denir.
Hörgüç kaya, buzulun altındaki ana kayayı aşındırırken dirençli kısımları törpülemesi sonucunda oluşan, bir tarafı pürüzsüz diğer tarafı ise buzulun koparma etkisiyle pürüzlü kalan ve deve sırtını andıran bir buzul aşındırma şeklidir.

Step-by-Step Solution

1
Soru kökünde istenen yer şeklinin hangi dış kuvvetle ilgili olduğunu belirleyin.
İstenen şekil 'buzul aşındırması' sonucunda oluşmalıdır.
Türkiye'nin yüksek dağlarında buzulların sınırlı da olsa şekillendirici etkisi vardır.
2
Verilen yer şekillerini oluşum mekanizmalarına göre sınıflandırın.
Hörgüç kaya (buzul aşındırma), Moren (buzul biriktirme), Obruk (karstik), Delta (akarsu biriktirme), Mantar kaya (rüzgar aşındırma).
Dış kuvvetlerin (su, rüzgar, buzul) oluşturduğu şekiller birbirinden farklıdır.
3
Tanıma en uygun terimi seçin.
Hörgüç kaya seçeneği tanıma tam olarak uymaktadır.
Sert kayaların buzullar tarafından törpülenmesiyle oluşan bombeli yapı 'hörgüç' olarak tanımlanır.

Key Concept

Buzul Aşındırma Şekilleri

Hints

1
Bu yer şekli adını bir hayvanın vücut yapısına olan benzerliğinden alır.
2
Sadece aşındırma şekillerine odaklanın; biriktirme şekillerini (moren gibi) eleyin.
3
Buzulların üzerinden geçtiği sert kayaları zımpara gibi törpülemesiyle oluşur.

Practice More

Türkiye'de güncel buzulların en çok hangi dağda bulunduğunu araştırabilirsiniz (Cilo Dağı).
Estimated Time:45s
Question 45Question →

Türkiye'nin yüksek dağlık alanlarında buzulların aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşan, dirençli kaya kütlelerinin buzul tarafından yontulmasıyla meydana gelen ve dış görünüşü itibarıyla deve hörgücüne benzeyen yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Hörgüç kaya

Answer

Hörgüç kaya, buzulların dirençli kayaları aşındırarak oluşturduğu ve deve hörgücünü andıran yer şeklidir.
Doğru cevap olan ifade, buzulların altlarından geçen sert ve dirençli kayaları yontarak onlara pürüzsüz, bombeli ve deve hörgücüne benzer bir görünüm kazandırmasını tarif eder. Bu şekil coğrafya literatüründe doğrudan bu isimle anılır.

Step-by-Step Solution

1
Soru kökündeki anahtar kelimeleri belirle.
"Buzul aşındırması", "dirençli kaya kütlesi" ve "deve hörgücü" ifadeleri tespit edildi.
Sorunun hangi dış kuvvet ve hangi özel şekil ile ilgili olduğunu anlamak için gereklidir.
2
Dış kuvvet ile yer şekli eşleştirmesi yap.
Buzul aşınım şekilleri: Sirk, Buzul Vadisi ve Hörgüç Kaya'dır.
Seçeneklerdeki diğer dış kuvvetlere (rüzgar, karstik, akarsu) ait şekilleri elemek için gereklidir.
3
Morfolojik (şekilsel) özelliklere göre son kararı ver.
Deve hörgücü benzetmesi sadece Hörgüç Kaya için kullanılır.
Aynı dış kuvvete ait farklı şekiller (sirk vs hörgüç kaya) arasından doğru olanı seçmek için gereklidir.

Key Concept

Buzul Aşınım Şekilleri

Hints

1
Soruda yer alan 'deve hörgücü' benzetmesi cevabın isminde gizlidir.
2
Bu şekil, Türkiye'nin Kaçkar veya Cilo gibi yüksek dağlarında buzulların kayaları zımparalaması gibi oluşur.

Practice More

Buzul biriktirme şekilleri olan moren, sander düzlüğü ve drumlin kavramlarını tekrar edebilirsiniz.
Estimated Time:35s
Question 46Question →

Türkiye'de buzulların yer şekillerini şekillendirme etkisi, diğer dış kuvvetlere (akarsu, rüzgar vb.) oranla oldukça sınırlıdır. Ancak Kaçkar, Erciyes, Cilo ve Ağrı gibi yüksek dağlarımızın zirvelerinde sirk gölleri, hörgüç kayalar ve moren yığınları gibi buzul şekillerine rastlanmaktadır. Türkiye'de bu tür yer şekillerinin görülmesi aşağıdakilerden hangisi ile doğrudan açıklanabilir?

Show answer & explanation

Answer: Dağlarımızın ortalama yükseltisinin fazla olması (Özel konum)

Answer

Türkiye'deki buzul şekillerinin varlığı, ülkenin yüksek zirvelere sahip olması yani özel konum (yükselti) özellikleri ile açıklanır.
Türkiye'nin orta kuşakta yer alması nedeniyle deniz seviyesinde buzul görülmez. Ancak yükselti arttıkça sıcaklık düştüğü için 25002500-30003000 metrenin üzerindeki dağlarda sirk gölü ve moren gibi buzul şekillerine rastlanır. Bu durum doğrudan yükselti yani özel konum özellikleri ile ilgilidir.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin dünya üzerindeki konumu ve buzulların genel etkisini analiz edin.
Türkiye orta kuşakta yer aldığı için buzulların etki alanı dar bir bölgeyle (yüksek dağlarla) sınırlıdır.
Genel konum (enlem) özellikleri deniz seviyesinde buzul oluşumuna izin vermez.
2
Buzul şekillerinin Türkiye'de nerelerde (zirvelerde) toplandığını belirleyin.
Buzul şekilleri sadece ortalama 25002500 metrenin üzerindeki yüksek dağlık alanlarda görülmektedir.
Yükselti arttıkça sıcaklık her 200200 metrede 11 °C azaldığı için zirvelerde kar ve buzullaşma mümkün olur.
3
Yüksekliğe bağlı sıcaklık değişiminin buzul oluşumundaki rolünü 'özel konum' kavramı ile ilişkilendirin.
Buzul şekillerinin varlığı yükselti ile ilgili olduğundan bu durum özel konumun bir sonucudur.
Yükselti, matematik konumdan (enlem) bağımsız bir özel konum faktörüdür.

Key Concept

Türkiye'de buzul şekillerinin varlığı enlem (matematik konum) ile değil, yükselti (özel konum) ile açıklanır.

Hints

1
Buzulların Türkiye'de neden sadece çok yüksek dağ zirvelerinde toplandığına odaklanın.
2
Zirvelerdeki düşük sıcaklık enlem etkisiyle mi yoksa yükseklikle mi açıklanır?
3
Türkiye bir orta kuşak ülkesidir; bu yüzden buzulların varlığı enlemden (matematik konum) ziyade yükseltiye (özel konum) bağlıdır.

Practice More

Buzulların en fazla etkili olduğu bölgeler ile yüksek dağların dağılımını bir dilsiz harita üzerinde karşılaştırarak konuyu pekiştirebilirsiniz.

Alternative Method

Matematik konum Türkiye'ye buzulların neden 'hakim kuvvet' olmadığını söyler; özel konum ise bu kuralın neden bazı yüksek dağlarda (yükselti sebebiyle) bozulduğunu açıklar.
Estimated Time:45s
Question 47Question →

Türkiye'de Pleistosen (Buzul Çağı) döneminde buzullaşma etkisiyle oluşan sirk, moren ve buzul vadisi gibi şekillere günümüzde yüksek dağlık alanlarda geniş bir çerçevede rastlanırken; aktif buzulların (toktağan kar) dağılımı oldukça sınırlıdır. Bu durum, Türkiye'nin hem matematik hem de özel konum şartlarının bir sonucudur.

Buna göre, Türkiye'deki buzul topoğrafyasının mekânsal dağılışı ve sınırları ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Matematik konum özellikleri gereği, Türkiye'nin güneyindeki dağlarda aktif buzul alt sınırının kuzeyindeki dağlara göre deniz seviyesine daha yakın olması beklenir.

Answer

Türkiye'nin güneyindeki dağlarda kalıcı kar sınırının kuzeye göre daha alçak olduğunu iddia eden seçenek yanlıştır.
Doğru yanıt olan seçenek, enlem etkisini yanlış yorumlamaktadır. Türkiye'nin güneyi (Ekvator'a yakın taraf) daha sıcak olduğu için karlar daha yükseklerde erimeden kalabilir. Bu nedenle kalıcı kar alt sınırı güneyde daha yüksek, kuzeyde ise daha alçaktır.

Step-by-Step Solution

1
Enlem ve sıcaklık ilişkisini analiz etme
Güneyden kuzeye gidildikçe (Ekvator'dan uzaklaştıkça) güneş ışınlarının geliş açısı küçülür ve sıcaklıklar azalır.
Enlem, kalıcı kar sınırını belirleyen temel matematik konum faktörüdür.
2
Sıcaklığın kalıcı kar sınırı (toktağan kar) üzerindeki etkisini değerlendirme
Sıcak olan bölgelerde kar daha çabuk eridiği için karın yerde kalma sınırı daha yükseklerde başlar.
Kar sınırı, sıcaklıkla doğru orantılı olarak yükselir.
3
Türkiye'nin kuzeyi ve güneyini kıyaslama
Antalya (Toroslar) çevresinde sınır yaklaşık 35003500 metre iken, Rize (Kaçkarlar) çevresinde bu sınır 2800−30002800-3000 metre civarına iner.
Güneyin daha sıcak olması, kar sınırının daha yüksekte olmasına neden olur.
4
Yanlış yargıyı tespit etme
Güneydeki sınırın kuzeye göre 'daha alçak' (deniz seviyesine yakın) olduğunu söylemek bilimsel olarak yanlıştır.
Bu ifade sıcaklık-enlem ilişkisinin tam tersini iddia etmektedir.

Key Concept

Kalıcı kar (toktağan kar) sınırının enlem, bakı ve yükselti ile değişimi.

Hints

1
Ekvator'dan kutuplara gidildikçe sıcaklık azaldığı için kalıcı kar sınırı da deniz seviyesine doğru yaklaşır.

Practice More

Türkiye'deki güncel buzulların en yoğun olduğu dağ silsilesini (Hakkari - Cilo Dağları) ve bunun nedenlerini inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 48Question →

Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde etki alanı en dar olan buzulların yer şekilleri üzerindeki etkisi incelendiğinde; buzullaşmanın deniz seviyesine kadar inememesi "matematik konum"un bir sonucuyken, yüksek dağ zirvelerinde buzul aşınım ve biriktirme şekillerine rastlanması "özel konum" (yükselti) şartlarıyla ilgilidir.

Buna göre, Türkiye'deki buzul şekillerinin dağılışı ve sınırlarıyla ilgili aşağıdaki özelliklerden hangisi "matematik konum" (enlem) faktörüyle ilişkilendirilemez?

Show answer & explanation

Answer: Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki dağlarda buzul aşınım şekillerinin Batı Anadolu'ya göre çok daha geniş alan kaplaması

Answer

Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki dağlarda buzul etkisinin Batı Anadolu'ya göre çok daha belirgin olması
Doğu Anadolu'daki dağlarda buzul şekillerinin Batı Anadolu'ya göre daha yaygın ve belirgin olması, bölgenin ortalama yükseltisinin çok yüksek olması (40004000 metre üzeri zirveler) ve şiddetli karasallık nedeniyle karın yerde kalma süresinin uzun olmasıyla ilgilidir. Bu faktörlerin tamamı 'özel konum' şartlarıdır. Enlem (matematik konum) etkisi olsaydı, kuzeydeki dağlarda güneydekine göre daha fazla buzul olması gerekirdi; ancak Doğu Anadolu daha güneyde olmasına rağmen yüksekliği sebebiyle daha fazla buzul barındırır.

Step-by-Step Solution

1
Matematik ve özel konum ayrımını yap
Matematik konum enlem (kuzey-güney değişimi) ve Orta Kuşak etkilerini kapsarken; özel konum yükselti, karasallık ve denizellik gibi yerel faktörleri kapsar.
Soruda hangi özelliğin enlem (matematik konum) ile açıklanamayacağı sorulmaktadır.
2
Seçeneklerdeki yönelimleri analiz et
Güney-kuzey yönlü değişimler (A ve E), Orta Kuşak etkisi (B) ve bakı etkisi (C) matematik konumla ilgilidir. Batı-doğu yönlü değişim ve yoğunluk farkı (D) ise yükseltiyle ilgilidir.
Türkiye'de batıdan doğuya doğru gidildikçe enlem belirgin şekilde değişmez ancak yükselti ve karasallık artar.
3
Doğu Anadolu'daki buzul etkisinin nedenini belirle
Bölgedeki dağların (Ağrı, Cilo, Süphan vb.) yükseltisinin 30003000-40004000 metreyi aşması, buzulların orada daha geniş yer kaplamasını sağlar.
Yükselti artışı bir özel konum faktörüdür.

Key Concept

Buzul şekillerinin dağılışında matematik (enlem/bakı) ve özel (yükselti/nemlilik) konum etkileri.

Hints

1
Türkiye'de güney-kuzey yönlü değişimler genellikle enlem (matematik konum) ile, batı-doğu yönlü değişimler ise yükselti (özel konum) ile açıklanır.
2
Bakı etkisi ve Orta Kuşak'ta yer alma gibi özellikler matematik konumun birer sonucudur.
3
Doğu Anadolu'da buzulların daha etkili olması, oradaki dağların zirvelerinin Batı Anadolu'dakilere göre çok daha yüksek olmasından kaynaklanır.

Practice More

Buzul şekillerinin türlerini (Sirk, Moren, Hörgüç Kaya) ve bunların Türkiye haritası üzerindeki spesifik yerlerini (Kaçkar, Aladağlar, Cilo vb.) tekrar edebilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 49Question →

Geçmiş jeolojik dönemlerde, özellikle Kuvaterner'in (Dördüncü Zaman) başlarında yaşanan soğuk iklim devirleri Türkiye’nin yüksek dağlarında buzullaşmaya neden olmuştur. Günümüzde sıcaklıkların artmasıyla birlikte bu buzulların bir kısmı tamamen erimiş, yerini sirk gölleri ve moren sahaları gibi kalıntı şekillere bırakmıştır.

Buna göre, aşağıda verilen dağların hangisinde günümüzde aktif (canlı) bir buzul bulunmamasına rağmen, geçmiş buzullaşmanın izlerine rastlanmaktadır?

Show answer & explanation

Answer: Uludağ

Answer

Uludağ, günümüzde aktif bir buzul barındırmamasına rağmen sirk gölleri ve morenler gibi geçmiş buzullaşmaya ait yer şekillerinin belirgin olarak görüldüğü bir dağdır.
Uludağ, Türkiye'nin batısında yer alan ve yükseltisi 25432543 metre olan bir dağdır. Dördüncü Zaman'daki (Pleistosen) soğuma dönemlerinde üzerinde buzullar oluşmuş ve bu buzullar sirk çanakları ile moren sahaları meydana getirmiştir. Ancak günümüzde sıcaklıkların artmasıyla bu buzullar tamamen erimiş, geriye sadece bu şekiller kalmıştır. Diğer seçeneklerdeki dağlar ise çok daha yüksek oldukları için (35003500 m üstü) bünyelerinde hala aktif buzullar barındırmaktadır.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'deki güncel (aktif) buzulların bulunduğu başlıca dağları belirle.
Ağrı, Cilo, Kaçkar, Süphan ve Erciyes gibi dağlarda aktif buzullar mevcuttur.
Bu dağların yükseltileri genellikle 35003500-40004000 metrenin üzerindedir ve buzulun erimeden kalmasına olanak sağlar.
2
Pleistosen döneminde buzullaşmış ancak günümüzde buzulunu tamamen kaybetmiş olan 'kalıntı' sahaları incele.
Uludağ, yaklaşık 25432543 metre yükseltisiyle Pleistosen'de buzullaşmış ancak günümüzde buzulları tamamen erimiş bir dağdır.
Batı Anadolu'da yer alması ve yükseltisinin 30003000 metrenin altında kalması, buzulların günümüze ulaşmasını engellemiştir.
3
Dağda kalan buzul izlerini (şekillerini) kontrol et.
Uludağ'da Aynalıgöl, Kilimli Göl ve Karagöl gibi sirk gölleri ile eski moren yığınları buzullaşmanın kanıtıdır.
Buzulun kendisi (buz kütlesi) erise de aşındırma ve biriktirme ile oluşturduğu yer şekilleri binlerce yıl varlığını korur.

Key Concept

Güncel Buzullar ile Buzul Kalıntı Şekillerinin Ayrımı

Hints

1
Türkiye'de aktif buzullar genellikle Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu'daki 35003500 metreyi aşan dağlarda toplanmıştır.
2
Bursa sınırları içinde yer alan ve kayak turizmiyle ünlü olan dağda, buzul gölleri (sirk) bulunmasına rağmen kalıcı bir buz kütlesi yoktur.

Practice More

Buzul aşınım şekillerini (sirk, vadi, hörgüç kaya) ve birikim şekillerini (moren, sander, drumlin) örneklerle eşleştirerek çalışmanız konuyu pekiştirecektir.
Estimated Time:1m 0s
Question 50Question →

Bir coğrafya öğretmeni, Türkiye'nin yer şekillerini anlatırken tahtaya 'Sirk gölü, Hörgüç kaya, Moren, Buzul vadisi' kavramlarını yazmıştır. Ardından öğrencilerine şu açıklamayı yapmıştır:

'Bu yeryüzü şekilleri, Türkiye'de dış kuvvetler arasında etki alanı en dar olan kuvvete aittir. Ülkemizde bu şekillerin hem Kuvaterner'den (Pleistosen) kalma izlerine hem de yüksek dağlarımızda günümüzde aktif olanlarına rastlamak mümkündür. Ancak bu durum, ülkemizin dünya üzerindeki standart koordinat konumuyla bir çelişki oluşturur gibi görünse de, aslında sahip olduğumuz başka bir yerel coğrafi avantajın sonucudur.'

Öğretmenin 'çelişki oluşturur gibi görünse de' şeklinde ifade ettiği durum ile 'coğrafi avantaj' olarak nitelendirdiği özellik, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla ve doğru olarak açıklanmıştır?

Show answer & explanation

Answer: Mutlak konumun orta kuşak özellikleri yansıtması — Göreceli konumun ortalama yükseltiyi artırması

Answer

Doğru cevap, çelişkinin mutlak konumun orta kuşak özelliklerinden kaynaklandığını, avantajın ise göreceli konumun sağladığı yüksek rakım olduğunu belirten seçenektir.
Türkiye'de buzul şekillerinin etki alanının dar olması, ülkenin orta kuşakta bulunmasından, yani mutlak (matematik) konumundan kaynaklanır; bu durum teorik olarak buzulların görülmemesi gerektiği beklentisini (çelişkiyi) doğurur. Ancak Türkiye'nin göreceli (özel) konumunun bir sonucu olan yüksek rakımlı dağlara sahip olması, günümüzde aktif buzulların ve geçmiş jeolojik dönemlerden (Kuvaterner) kalma buzul şekillerinin yüksek kesimlerde var olmasını sağlayan temel avantajdır.

Step-by-Step Solution

1
Öğretmenin bahsettiği 'etki alanı en dar olan kuvvet' ve 'Sirk gölü, Moren, Buzul vadisi' kavramlarının hangi dış kuvvete ait olduğunu belirle.
Bu kavramlar buzul topoğrafyasına (buzullara) aittir.
Türkiye'de buzullar, etki alanı en dar olan dış kuvvettir.
2
'Çelişki oluşturur' ifadesinin altındaki coğrafi kuralı analiz et.
Türkiye, Ekvator ile Kutuplar arasında (Orta Kuşakta) yer aldığı için normalde buzulların etkili olmaması beklenir. Bu durum 'Mutlak (Matematik) Konum' ile ilgilidir.
Enleme bağlı olarak güneş ışınlarının geliş açısı, orta kuşakta buzulların deniz seviyesine inmesini engeller.
3
Bu çelişkiyi ortadan kaldıran 'coğrafi avantaj'ın ne olduğunu tespit et.
Türkiye'nin ortalama yükseltisi çok fazladır. Yüksek dağların zirvelerinde sıcaklık düştüğü için buzul şekilleri görülebilir. Bu durum 'Göreceli (Özel) Konum' ile ilgilidir.
Yükselti, karasallık ve denizellik gibi özellikler göreceli konumun sonuçlarıdır.

Key Concept

Türkiye'de buzul şekillerinin mutlak konum (enlem) ve göreceli konum (yükselti) bağlamında değerlendirilmesi.

Hints

1
Öğretmenin bahsettiği çelişki, Türkiye'nin Ekvator ile Kutuplar arasındaki yeriyle, yani bulunduğu enlemlerle ilgilidir.
2
Coğrafi avantaj ise, Türkiye'nin deniz seviyesinden oldukça yüksek dağlara sahip olmasıdır. Yükseklere çıkıldıkça sıcaklığın düşmesi buzulların tutunmasını sağlar.
3
Enlem etkisini ifade eden coğrafi konum türü ile yükselti, karasallık gibi özellikleri ifade eden konum türünü sırasıyla düşünmelisiniz.

Practice More

Buzulların dış kuvvetler içerisindeki etkisinin en dar olmasının nedenlerini ve Türkiye'de aktif buzulların bulunduğu başlıca dağları (Ağrı, Cilo, Kaçkar vb.) harita üzerinden inceleyiniz.

Alternative Method

Soruyu çözerken eleme yöntemi kullanabilirsiniz: Buzulların görülmemesi 'enlem/sıcaklık' ilişkisidir (Matematik Konum). Yükseklerde görülmesi ise 'yükselti/sıcaklık' ilişkisidir (Özel Konum). Sadece bu iki anahtar kelime eşleştirmesiyle doğru seçeneğe ulaşılır.
Estimated Time:1m 30s
Question 51Question →

Türkiye'de Pleistosen (Buzul Çağı) döneminde oluşmuş buzul aşınım ve birikim şekillerine bakıldığında; Rize'deki Kaçkar Dağları'nın kuzey yamaçlarında bu izlerin yaklaşık 21002100 metreye kadar indiği, ancak Hakkâri'deki Cilo (Buzul) Dağları'nda bu sınırın 28002800 metre civarında kaldığı görülmektedir. Kaçkar Dağları'nın Cilo Dağları'na göre daha kuzeyde yer almasına rağmen, buzul sınırındaki bu belirgin farklılığın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Kaçkar Dağları'nın kuzey yamaçlarında nemliliğin fazla olması ve karın yerde kalma süresinin uzaması

Answer

Kaçkar Dağları'nın kuzey yamaçlarındaki yüksek nemlilik ve yağış miktarı, karın erimesini geciktirerek buzul sınırını Cilo Dağları'na göre daha aşağı çekmiştir.
Buzul sınırı (ve kalıcı kar sınırı) üzerinde enlem, bakı ve yükseltinin yanı sıra nemlilik de belirleyicidir. Karadeniz'e bakan yamaçlar (Kaçkarlar) yüksek nem ve bulutluluk nedeniyle güneş ışınlarından daha az etkilenir, bu da karın erimesini zorlaştırarak buzul izlerinin daha alçak seviyelerde (21002100 m) görülmesini sağlar. Cilo Dağları ise daha güneyde ve karasal bir iklimde olduğu için bu sınır çok daha yüksektedir.

Step-by-Step Solution

1
Konum analizi yapılması
Kaçkar Dağları (Kuzey Anadolu) ve Cilo Dağları (Güneydoğu Anadolu) arasındaki enlem farkı belirlenir.
Enlem arttıkça (kuzeye gidildikçe) sıcaklık azalır ve buzul sınırının normalde daha aşağıda olması beklenir.
2
Özel konum (nemlilik) etkisinin incelenmesi
Kaçkar Dağları'nın kuzey yamaçlarının denizel etkilerle bol yağış aldığı, Cilo Dağları'nın ise karasal olduğu tespit edilir.
Nemli hava, güneşlenmenin etkisini kırarak ve kar miktarını artırarak buzul sınırını aşağı çeker.
3
Veriler arasındaki çelişkinin çözülmesi
Kaçkar'ın kuzey olması (enlem) ile nemli olması birleşerek sınırı 21002100 metreye indirirken; Cilo'nun güneyde ve kurak olması sınırı 28002800 metrede tutmuştur.
Bu durum, Türkiye'deki buzul sınırının sadece enlemle değil, nemlilik gibi özel konum şartlarıyla da şekillendiğini kanıtlar.

Key Concept

Buzul Sınırlarını Etkileyen Faktörler (Enlem ve Nem İlişkisi)

Hints

1
Türkiye'de buzul sınırlarının dağılışını hem matematik konum hem de özel konum (denizellik/nem) etkiler.

Practice More

Buzul aşınım şekillerinden 'Hörgüç Kaya' ve 'Sirk Çukuru' arasındaki farkları gözden geçirebilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 52Question →

Anadolu yarımadasında yeryüzünü şekillendiren dış etmenler arasında etki alanı en sınırlı olanı buzullardır. Çoğunlukla yüksek dağlık bölgelerde gözlemlenen bu yeryüzü şekilleri, günümüzde varlığını sürdüren aktif buzullardan çok, Pleistosen (Buzul Çağı) döneminde yaşanan iklim değişimlerinin mirasıdır.

Türkiye'deki sirk gölleri, hörgüç kayalar, buzul vadileri ve moren örtüleri dikkate alındığında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

Show answer & explanation

Answer: Yüksek kesimlerde bu şekillerin görülmesi, matematik konumdan ziyade yükselti faktörünün (özel konum) bir sonucudur.

Answer

Yüksek kesimlerde bu şekillerin görülmesi, matematik konumdan ziyade yükselti faktörünün (özel konum) bir sonucudur.
Türkiye, matematik konumu gereği ılıman orta kuşakta yer alır; bu nedenle buzulların yeryüzünü şekillendirici etkisi diğer dış kuvvetlere kıyasla en azdır. Dağlık alanlarda sirk gölü, hörgüç kaya, buzul vadisi ve moren gibi aşınım/birikim şekillerine rastlanması, ülkenin kutuplara yakınlığıyla (matematik konum) değil, arazinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliğinin fazla olmasıyla (özel konum) doğrudan ilişkilidir.

Step-by-Step Solution

1
Soru metnindeki temel kavramları analiz et.
Anadolu'da buzulların etki alanının dar olduğu, aktif buzullardan çok Pleistosen (Kuvaterner) dönemi izlerinin bulunduğu tespit edilir.
Türkiye'deki buzul aşındırma ve biriktirme şekillerinin (sirk gölü, hörgüç kaya, moren) oluşum mekanizmasını anlamak için.
2
Matematik ve özel konum kavramlarını buzul şekilleriyle ilişkilendir.
Türkiye orta kuşakta (matematik konum) yer aldığı için buzulların deniz seviyesine inmesi beklenmez. Buzul şekillerine sadece yüksek dağlarda rastlanması özel konum (yükselti) ile ilgilidir.
Seçeneklerdeki konum faktörlerinin doğruluk payını değerlendirmek için.
3
Jeolojik zamanlar ile buzul şekillerinin oluşum dönemini karşılaştır.
Türkiye'deki belirgin buzul şekillerinin I. veya III. Jeolojik Zaman'da değil, IV. Jeolojik Zaman'da (Kuvaterner) oluştuğu hatırlanır ve ilgili hatalı seçenekler elenir.
Jeolojik dönemler ile yeryüzü şekilleri arasındaki eşleştirme hatalarını tespit etmek için.
4
Doğru seçeneği belirle.
Buzul şekillerinin varlığının özel konum şartlarının (yükselti) bir sonucu olduğu yargısına ulaşılır.
Enlem etkisine rağmen dağların yüksek kesimlerinde buzul izlerine rastlanmasını açıklayan en doğru ifade olduğu için.

Key Concept

Türkiye'de buzul şekillerinin dağılışı ve oluşum nedenleri

Hints

1
Türkiye'nin Ekvator ile Kutuplar arasındaki yerini (matematik konumunu) düşünerek, buzulların tüm ülkeyi kaplayıp kaplayamayacağını değerlendirin.
2
Sirk gölü, hörgüç kaya ve moren (buzultaş) gibi şekillerin oluştuğu dönemin I. veya III. zaman değil, IV. Jeolojik Zaman (Kuvaterner) olduğunu hatırlayın.
3
Orta kuşakta yer alan Türkiye'nin yüksek dağlarında buzul şekillerine rastlanması enlemle değil, doğrudan arazinin deniz seviyesinden yüksek olmasıyla (özel konum) ilgilidir.
Estimated Time:45s
Question 53Question →

Türkiye, dünya üzerindeki konumu nedeniyle genel olarak sıcaklık değerlerinin deniz seviyesinde buzul oluşumuna imkan vermediği bir ülkedir. Buna karşın, özellikle Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'deki bazı dağlık kütlelerde sirk gölleri ve buzul vadileri gibi yer şekillerine rastlanmaktadır.

Söz konusu bu alanlarda buzul şekillerinin görülebilmesini sağlayan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Yükseltinin fazla olması

Answer

Buzul şekillerinin görülmesini sağlayan temel faktör yükseltinin fazla olmasıdır.
Yükseltinin fazla olması durumunda sıcaklık değerleri düşer. Türkiye'de kalıcı karların ve buzul şekillerinin başladığı alt sınır (toktağan kar sınırı) oldukça yüksektir. Bu nedenle sirk gölü veya buzul vadisi gibi şekiller ancak Kaçkar, Cilo ve Erciyes gibi yüksek dağlarımızın zirve kısımlarında görülebilmektedir.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin matematik konumunu değerlendir.
Türkiye orta kuşaktadır, bu yüzden deniz seviyesinde buzul etkili olamaz.
Enlem etkisiyle alt kesimlerde sıcaklıklar buzul için çok yüksektir.
2
Özel konum şartlarını incele.
Yükselti arttıkça her 200200 metrede sıcaklık yaklaşık 1∘C1^\circ C azalır.
Yüksek dağların zirveleri, enlem etkisine rağmen buzulların oluşabileceği kadar soğuktur.
3
Sonucu belirle.
Buzul şekilleri sadece yükseltisi 25002500-30003000 metreyi aşan dağlarda görülebilir.
Bu durum Türkiye'nin özel konumu (yükselti) ile açıklanır.

Key Concept

Türkiye'de Buzul Şekilleri ve Yükselti İlişkisi

Hints

1
Türkiye'nin hangi enlemlerde olduğunu ve buralarda deniz seviyesinde buzulların olup olamayacağını düşünün.
2
Yerden yükseldikçe sıcaklığın nasıl değiştiği bilgisini bu soruya uygulayın.

Practice More

Türkiye'de buzul etkisinin en net görüldüğü dağları harita üzerinde inceleyerek yükselti değerlerini karşılaştırabilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 54Question →

Türkiye, orta kuşakta yer aldığı için buzullaşma etkisi deniz seviyesine kadar inememiş; buzul aşınım ve birikim şekilleri sadece belirli bir yükseltinin üzerindeki dağlık alanlarla sınırlı kalmıştır. Bu nedenle ülkemizde buzul şekillerine rastlamak, o sahanın geçmişte veya günümüzde kalıcı kar sınırının üzerine çıkacak kadar yüksek bir "özel konuma" sahip olduğunun kanıtıdır.

Buna göre, aşağıdaki dağların hangisinde sirk çukuru, buzul vadisi veya moren seti gibi yer şekillerine rastlanması beklenmez?

Show answer & explanation

Answer: Yıldız Dağları

Answer

Yıldız Dağları, yükseltisinin yetersiz olması nedeniyle bünyesinde buzul aşınım veya birikim şekilleri barındırmaz.
Doğru yanıt olan Yıldız Dağları (Istrancalar), Marmara Bölgesi'nin kuzeyinde yer alır ve en yüksek noktası yaklaşık 10311031 metredir. Türkiye'de Pleistosen (Buzul Çağı) döneminde dahi buzullaşma sınırı 20002000 metrenin altına pek inmediği için bu dağlarda buzul aşınım (sirk, hörgüç kaya) veya birikim (moren) şekillerinin oluşması coğrafi olarak mümkün değildir.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'de buzullaşma şartlarının belirlenmesi
Buzul sınırı tespiti
Türkiye'de dördüncü jeolojik zamanda buzul etkisinin görülebilmesi için dağların yükseltisinin yaklaşık 2000−22002000-2200 metrenin üzerinde olması gerekir.
2
Seçeneklerdeki dağların yükselti ve konum özelliklerinin karşılaştırılması
Kritik eşiğin altında kalan dağın bulunması
Kaçkar, Bolkar, Aladağlar ve Mercan Dağları 30003000 metre sınırını aşan yüksek dağlarken; Yıldız Dağları (Istrancalar) yaklaşık 10001000 metre yükseltiye sahiptir.
3
Buzul şekillerinin varlığının sorgulanması
Yıldız Dağları'nda buzul şekli bulunmadığı sonucuna varılması
Yıldız Dağları hiçbir dönemde kalıcı kar sınırının üzerine çıkamadığı için sirk, moren veya hörgüç kaya gibi şekiller burada oluşamamıştır.

Key Concept

Türkiye'de Buzul Şekillerinin Dağılışını Belirleyen Temel Faktör: Yükselti (Özel Konum)

Hints

1
Türkiye'de bir dağda buzul şekli görebilmek için o dağın 'yüksek dağ' sınıfına girmesi gerekir.
2
Marmara Bölgesi'ndeki dağları düşünün; Uludağ çok yüksekken, bölgenin kuzeyindeki dağlar daha alçaktır.
3
Istrancalar olarak da bilinen ve Balkan sınırında yer alan dağ sırasının yükseltisi buzul oluşumu için yeterli midir?

Practice More

Türkiye'deki güncel buzullar ile eski (relict) buzul şekillerinin farkını ve dağılışını harita üzerinde inceleyiniz.

Alternative Method

Harita bilgisi üzerinden eleme yöntemi kullanılabilir. Seçeneklerdeki dağlardan hangisinin deniz seviyesine en yakın ve en alçak kütle olduğu tespit edilerek sonuca ulaşılabilir.
Estimated Time:50s
Question 55Question →

Türkiye'de Pleistosen (Buzul Çağı) dönemine ait buzul vadileri, sirk çanakları ve moren yığınları gibi yer şekilleri günümüzde belirli bir yükseltinin üzerindeki dağlık alanlarda gözlemlenebilmektedir. Bu şekillerin alt sınırının ve mekânsal dağılışının belirlenmesinde Türkiye'nin hem matematik hem de özel konum şartları birlikte etkili olmuştur.

Buna göre, Türkiye'deki buzul topoğrafyasının özellikleri ve dağılışı hakkında aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlış bir değerlendirmedir?

Show answer & explanation

Answer: Türkiye'nin doğusuna doğru gidildikçe buzul topoğrafyasının daha geniş alan kaplaması, boylam derecelerinin artmasına bağlı olarak sıcaklıkların düşmesiyle ilgilidir.

Answer

Türkiye'nin doğusuna gidildikçe buzul şekillerinin artması boylam dereceleriyle değil, yükselti ve karasallık gibi özel konum faktörleriyle açıklanmaktadır.
Doğru cevap olan ifade, Türkiye'nin doğusuna doğru buzul şekillerinin artmasını boylam derecelerine bağlamaktadır. Ancak coğrafyada boylamın sıcaklık, iklim veya buzul oluşumu üzerinde hiçbir etkisi yoktur. Doğu Anadolu'daki bu durum tamamen yükseltinin artması ve karasallığın şiddetlenmesi gibi özel konum şartlarıyla ilgilidir.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'deki buzullaşma sınırını etkileyen faktörleri (enlem, yükselti, bakı) sınıflandırın.
Buzul sınırının kuzey-güney değişimi enlemle, yamaçlar arası fark bakıyla, batı-doğu değişimi ise yükseltiyle ilgilidir.
Buzullaşma matematik ve özel konumun ortak bir sonucudur.
2
Boylam derecelerinin (meridyenlerin) coğrafi etkilerini değerlendirin.
Boylam sadece yerel saat farklarını belirler; iklim, sıcaklık veya yer şekilleri üzerinde doğrudan bir etkisi yoktur.
Sıcaklık değişimi boylamla değil, enlem veya özel konum şartlarıyla gerçekleşir.
3
Doğu Anadolu'daki buzul yoğunluğunun gerçek nedenini belirleyin.
Doğuya gidildikçe ortalama yükseltinin 2000 metrenin üzerine çıkması, buzulların etki alanını genişletmiştir.
Yükselti, sıcaklığı düşürerek buzul oluşumuna uygun ortam hazırlar.

Key Concept

Buzullaşma Sınırını Etkileyen Faktörler (Matematik vs. Özel Konum)

Hints

1
Buzullaşma sınırının Türkiye genelinde neden değiştiğini düşünürken 'enlem' ve 'yükselti' farklarını göz önünde bulundurun.
2
Boylam derecelerinin (doğu-batı meridyenleri) iklim kuşakları veya sıcaklık üzerinde bir etkisi olup olmadığını hatırlayın.
3
Türkiye'de doğuya gidildikçe iklimin sertleşmesi boylamdan değil, arazinin devasa bir kütle halinde yükselmesinden kaynaklanır.

Practice More

Buzul aşınım şekilleri (sirk, hörgüç kaya, buzul vadisi) ile birikim şekillerini (moren) ayırt etmeye yönelik soruları inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 56Question →

Türkiye, bulunduğu mutlak konum nedeniyle genel olarak buzulların etkisinin az olduğu bir ülkedir. Ancak Kaçkar, Erciyes ve Cilo gibi dağların zirvelerinde sirk gölleri ve moren yığınları gibi buzul şekillerine rastlanmaktadır.

Buna göre, Türkiye'de buzul şekillerinin sadece yüksek dağlık alanlarda görülmesi aşağıdakilerden hangisinin bir sonucudur?

Show answer & explanation

Answer: Yükselti ortalamasının fazla olması

Answer

Türkiye'de buzul şekillerinin yüksek dağ zirvelerinde görülmesi, ülkenin yükselti ortalamasının fazla olmasının bir sonucudur.
Türkiye'nin orta kuşakta yer alması nedeniyle buzulların deniz seviyesine kadar inmesi mümkün değildir. Ancak Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olması (11321132 metre) ve bazı dağlarımızın 30003000 metreyi aşan zirvelere sahip olması, bu yüksek kesimlerde sıcaklığın yeterince düşmesine ve buzul şekillerinin (sirk, moren vb.) oluşmasına olanak sağlar. Bu durum tamamen yükselti faktörüyle, yani özel konumla ilgilidir.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin matematik konumunu analiz etme
Türkiye orta kuşaktadır (36∘−42∘36^{\circ}-42^{\circ} Kuzey enlemleri).
Matematik konum, buzulların deniz seviyesinde görülmesini engeller.
2
Buzul şekillerinin görüldüğü yerleri belirleme
Buzul şekilleri sadece yüksek dağ zirvelerinde (25002500-30003000 metre üzeri) görülür.
Yükselti arttıkça sıcaklık azalır ve kalıcı kar sınırına ulaşılır.
3
Oluşum nedenini eşleştirme
Yükseklerde buzul görülmesi yükselti ile ilgilidir.
Bu durum matematik konumla değil, özel konumun bir parçası olan yükselti ile açıklanır.

Key Concept

Özel Konum (Yükselti) ve Buzul Etkisi

Hints

1
Türkiye'nin deniz kıyılarında neden buzul olmadığını düşünün.
2
Buzul oluşumu için sıcaklığın çok düşük olması gerekir. Sıcaklığı Türkiye'de en çok ne düşürür?
3
Buzullar Türkiye'de sadece çok yükseklerde (30003000 m civarı) başlar. Bu durum doğrudan hangi kavramla ilgilidir?

Practice More

Türkiye'de güncel buzulların bulunduğu dağları (Kaçkar, Ağrı, Cilo) harita üzerinde inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 57Question →

Anadolu coğrafyasında yeryüzünü şekillendiren en zayıf dış kuvvet buzullardır. Bulunduğumuz enlemler gereği deniz seviyesinde buzul etkisi görülmezken; günümüzde bazı çok yüksek zirvelerde aktif buzullara, daha alt yükseltilerde ise Kuvaterner (Pleistosen) döneminden kalma sirk gölü, hörgüç kaya, moren ve buzul vadisi gibi izlere rastlanmaktadır. Türkiye'de sözü edilen bu yeryüzü şekillerinin var olabilmesi aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan açıklanır?

Show answer & explanation

Answer: Yüksek dağlık kütlelerin yer alması gibi göreceli konum özellikleriyle

Answer

Türkiye'de buzul şekillerinin görülmesinin temel nedeni, yüksek dağlık kütlelerin yer alması gibi göreceli (özel) konum özellikleridir.
Doğru yanıt, yükseltiye bağlı olarak sıcaklıkların düştüğü alanları işaret eden seçenektir. Türkiye mutlak konumu (Ekvator'a olan uzaklığı) nedeniyle deniz seviyesinde buzulların etkili olmadığı bir ülkedir. Ancak yurdumuzda yer alan bazı sıradağların ve volkanik dağların çok yüksek olması (göreceli konum özelliği), buralarda sıcaklığın yıl boyunca sıfırın altında kalmasına veya Pleistosen dönemindeki buzul çağlarında kalıcı karların oluşmasına olanak tanımıştır. Bu sayede sirk gölleri, hörgüç kayalar ve morenler gibi buzul izleri günümüze ulaşabilmiştir.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'de buzul etkisini ve enlem ilişkisini değerlendir.
Türkiye Ekvator'a olan uzaklığı (mutlak konumu) nedeniyle deniz seviyesinde buzulların görülemediği bir ülkedir.
Orta kuşakta yer almak sıcaklıkların buzul oluşumu için yeterince düşük olmasını deniz seviyesinde engeller.
2
Soruda bahsedilen şekillerin nerede görüldüğünü analiz et.
Sirk gölü, hörgüç kaya, moren ve buzul vadisi gibi şekiller ile aktif buzullar sadece yüksek dağlık alanlarda bulunmaktadır.
Yerden yükseldikçe her 200 metrede sıcaklık 1°C azalır, bu da yüksek zirvelerde kalıcı kar sınırının aşılmasını sağlar.
3
Yükselti faktörünün hangi konum türüne girdiğini belirle.
Bir ülkenin dağlık olması, ortalama yükseltisi ve yer şekilleri göreceli (özel) konumunun bir sonucudur.
Mutlak konum sadece enlem ve boylamı kapsarken, yeryüzü şekilleri özel konuma aittir.

Key Concept

Buzul Şekilleri ve Özel Konum İlişkisi

Hints

1
Türkiye'nin Ekvator'a olan uzaklığını (mutlak konumunu) ve bu durumun deniz seviyesindeki sıcaklıklara etkisini düşünün.
2
Türkiye'de buzulların sadece yüksek dağ zirvelerinde görülmesinin ve buralarda sirk gölleri oluşmasının temel nedeni nedir?
3
Bir ülkenin yüksekliği, dağlık yapısı ve yer şekilleri onun 'göreceli (özel) konumu' içinde değerlendirilir.

Practice More

Türkiye'de günümüzde aktif buzul barındıran dağların hangileri olduğunu harita üzerinden inceleyiniz (Örn: Ağrı, Cilo, Kaçkar).
Estimated Time:1m 0s
Question 58Question →

Türkiye'nin yüksek zirvelerinde geçmişteki soğuk iklim dönemlerine ait buzul aşındırma ve biriktirme şekillerine rastlanmaktadır. Yapılan araştırmalar, bu şekillerin görüldüğü en alt seviyenin kıyı bölgelerinden iç kesimlere ve doğuya doğru gidildikçe belirgin bir şekilde yükseldiğini (21002100 metreden 28002800 metrelere çıktığını) ortaya koymuştur.

Bu bölgesel yükselti farkını açıklayan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Nemliliğin azalması ve karasallığın şiddetlenmesi

Answer

Nemliliğin azalması ve karasallığın şiddetlenmesi
Türkiye'de kar sınırı ve buzul izlerinin başladığı seviye; nemli bölgelerde (kıyılar) daha alçakta iken, kurak ve karasal iç bölgelerde daha yüksektedir. Nem, sıcaklığı dengeleyerek ve yağış miktarını artırarak buzullaşma sınırını aşağı çeker. Dolayısıyla kıyıdan iç kesime doğru sınırın yükselmesi doğrudan nemliliğin azalmasıyla ilgilidir.

Step-by-Step Solution

1
Kıyı ve iç kesimlerdeki buzul sınırlarını karşılaştırın.
Kıyıda (Karadeniz) buzul izleri 21002100 m civarındayken, iç kesimlerde 28002800 m civarındadır.
Bölgesel bir farklılık olduğu tespit edilir.
2
Nemlilik ve sıcaklık arasındaki ilişkiyi analiz edin.
Nemli hava kütleleri, havanın daha çabuk soğumasını ve yağışın kar şeklinde tutunmasını kolaylaştırarak kar sınırını aşağı çeker.
Nemlilik ve kar sınırı ters orantılıdır.
3
Özel konum şartlarını değerlendirin.
İç kesimlere gidildikçe nemin azalması (karasallık), kalıcı kar ve buzul izleri sınırının daha yüksek ve soğuk seviyelere çıkmasına neden olur.
Karasallık kar sınırını yükselten temel özel konum faktörüdür.

Key Concept

Türkiye'de kalıcı kar sınırı ve buzul izleri sadece enlemle (matematik konum) değil, yükselti ve nemlilik (özel konum) şartlarıyla da belirlenir. Buzullar, Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde etki alanı en dar olan kuvvettir.

Hints

1
Kar sınırı sadece 'soğukluk' ile değil, aynı zamanda 'yağış ve nem' miktarı ile de belirlenir.
2
Nemli olan Karadeniz dağlarında karın daha alçaklarda durabilmesi ile iç kesimlerdeki kuraklık nedeniyle karın ancak çok yükseklerde durabilmesini kıyaslayın.
3
Bir yerin çok soğuk olması buzullaşma için yetmez; aynı zamanda nemli olması gerekir. Kuru hava, kar sınırını daha yükseğe iter.

Practice More

Buzul aşındırma şekillerinden 'Sirk Gölü' ve 'Hörgüç Kaya' kavramlarını inceleyerek bunların Türkiye'deki dağılışını harita üzerinde çalışabilirsiniz.

Alternative Method

Matematik konum (enlem) etkisini test edin: Eğer sadece enlem etkili olsaydı, Türkiye'nin en güneyindeki dağlarda sınır en yüksek, en kuzeyindekilerde en alçak olurdu; ancak kıyı-iç kesim farkı bu kuralın dışına çıkan bir 'özel konum' durumudur.
Estimated Time:2m 0s
Question 59Question →

Doğa sporları kulübü üyesi bir grup dağcı, tırmanışları sırasında sirk gölleri, hörgüç kayalar, moren yığınları ve buzul vadisi gibi oluşumların fotoğraflarını çekmiştir. Rehberleri; bulundukları enlem dereceleri dikkate alındığında aslında bu şekillerin Türkiye'de görülmesinin beklenmediğini ve dış kuvvetler arasında etki alanının en dar olduğunu belirtmiştir. Buna rağmen Dördüncü Jeolojik Zaman'dan (Kuvaterner) günümüze ulaşan bu izlerin ve bazı zirvelerdeki aktif kütlelerin, ülkenin sahip olduğu özel bir coğrafi şart sayesinde oluşabildiğini eklemiştir.

Buna göre, rehberin bahsettiği bu yer şekillerinin ülkemizde görülmesini sağlayan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Yükselti ortalaması fazla olan dağlık alanların bulunması

Answer

Yükselti ortalaması fazla olan dağlık alanların bulunması
Türkiye orta kuşakta yer aldığı için matematik konum gereği buzulların deniz seviyesinde şekillendirici bir etkisi yoktur. Dış kuvvetler arasında etki alanı en dar olan kuvvet bu nedenle buzullardır. Ancak Türkiye'nin ortalama yükseltisi oldukça fazladır (özel konum). Yükseltiye bağlı olarak sıcaklıkların düşmesi, Kuvaterner (Dördüncü Jeolojik Zaman) döneminde ve günümüzde bazı yüksek dağ zirvelerinde sirk gölü, hörgüç kaya, moren ve buzul vadisi gibi şekillerin oluşmasını sağlamıştır.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin bulunduğu matematik (mutlak) konumu analiz etme
Türkiye orta kuşakta yer aldığı için buzullar deniz seviyesine kadar inemez ve etki alanı en dar olan dış kuvvettir.
Enlem etkisi nedeniyle sıcaklıklar deniz seviyesinde buzulların oluşmasına izin vermez.
2
Buzul şekillerinin (sirk, moren vb.) Türkiye'de nerede bulunduğunu tespit etme
Bu şekillere sadece Kuvaterner'de buzullaşmaya uğramış veya günümüzde kalıcı kar sınırının üzerindeki yüksek dağ zirvelerinde rastlanır.
Sıcaklığın 0 derecenin altına düşmesi ve kalıcı kar sınırının aşılması gerekir.
3
Bu yüksek dağlık alanların varlığının coğrafi nedenini belirleme
Bu durum, Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olmasıyla, yani göreceli (özel) konumuyla doğrudan ilişkilidir.
Yükselti arttıkça sıcaklık azalır, bu da orta kuşakta yer almasına rağmen Türkiye'de buzul şekillerinin oluşmasını sağlar.

Key Concept

Buzul Şekillerinin Özel Konumla İlişkisi

Hints

1
Türkiye'nin orta kuşakta bulunması (matematik konum), buzulların deniz seviyesine inmesini engeller.
2
Sirk gölü, hörgüç kaya ve moren gibi buzul izlerine rastlanabilmesi için sıcaklığın yıl boyunca çok düşük olduğu alanlara ihtiyaç vardır.
3
Ülkemizde sıcaklığın kalıcı karların oluşabileceği kadar düştüğü yerler, ancak özel konumun bir sonucu olan çok yüksek dağlık alanlardır.
Question 60Question →

Türkiye'de geçmiş jeolojik dönemlerde (Kuvaterner) etkili olan buzullaşma süreci, yükseltisi yaklaşık 22002200-25002500 metrenin üzerindeki dağlarda çeşitli aşınım ve birikim şekilleri bırakmıştır. Bu şekiller arasında en yaygın olanlardan biri de buzul aşındırmasıyla oluşan çanakların sularla dolması sonucu meydana gelen sirk gölleridir.

Buna göre;
I. Bolkar Dağları
II. Canik Dağları
III. Kaçkar Dağları
IV. Yıldız Dağları

yukarıda verilen dağların hangilerinde buzul aşındırması sonucu oluşmuş sirk göllerine rastlanması beklenir?

Show answer & explanation

Answer: I ve III

Answer

Bolkar Dağları ve Kaçkar Dağları yüksek rakımları nedeniyle sirk göllerine sahiptir.
Bolkar ve Kaçkar Dağları, Türkiye'nin en yüksek dağ kütleleri arasında yer aldıkları için Kuvaterner döneminde buzullaşmadan etkilenmiş ve buzul aşındırması sonucu oluşan sirk göllerini bünyesinde barındırmıştır.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'deki buzul alt sınırını belirle.
Türkiye'de geçmiş dönem buzul izleri yaklaşık 22002200 metrenin üzerindeki dağlarda görülür.
Buzul şekillerinin oluşabilmesi için arazinin kalıcı kar sınırının üzerinde bir yükseltiye sahip olması gerekir.
2
Verilen dağların yükseltilerini analiz et.
Bolkar (35003500+ m) ve Kaçkar (39003900+ m) sınırın üstünde; Canik (15001500 m) ve Yıldız (10001000 m) sınırın altındadır.
Sirk gölleri sadece buzul aşındırmasının etkili olabildiği yüksek kütlelerde oluşabilir.
3
Doğru eşleşmeyi seç.
I ve III numaralı dağlar uygun kriterlere sahiptir.
Yalnızca bu iki dağ kütlesi hem geçmişte hem de günümüzde buzul süreçleri için gerekli yükseltiye sahiptir.

Key Concept

Buzul aşınım şekillerinin (sirk) dağılımı yükselti ile doğrudan ilişkilidir.

Hints

1
Türkiye'de bir dağda buzul izi görebilmek için o dağın en az 22002200-23002300 metre yüksekliğinde olması gerektiğini unutma.
2
Canik Dağları Orta Karadeniz'de, Yıldız Dağları ise Marmara'da yer alır; bu dağların yükseltisi oldukça azdır.

Practice More

Güncel (aktif) buzulların bulunduğu dağları (Cilo, Ağrı, Süphan vb.) inceleyerek farkı pekiştirebilirsin.
Estimated Time:45s
PreviousPage 3 / 5Next