Examkin

Buzul Şekilleri

86 questions

Question 61Question →

Türkiye'de Pleistosen (Buzul Çağı) dönemine ait buzul vadileri (U vadiler), sirk gölleri ve moren yığınları gibi şekiller; günümüzde akarsu aşındırmasının en şiddetli olduğu Karadeniz Dağları'nda dahi deniz seviyesine ulaşamamış, en fazla 2000−22002000-2200 metre civarına kadar inebilmiştir. Bu durumun temel nedeni ile bu şekillerin günümüzde sadece yüksek zirvelerde korunabilmiş olmasının temel nedeni sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Matematik konum (orta kuşak) — Özel konum (yükseltinin fazla olması)

Answer

Türkiye'nin orta kuşakta yer alması (matematik konum) nedeniyle sıcaklıkların hiçbir zaman deniz seviyesinde buzul oluşumuna izin vermemesi ve yüksek bir ülke olması (özel konum) sayesinde bu izlerin günümüze ulaşmasıdır.
Türkiye'nin orta kuşakta yer alması (matematik konum), enlem etkisiyle sıcaklıkların deniz seviyesinde kalıcı kar oluşumuna izin vermeyecek kadar yüksek kalmasına neden olur. Bu yüzden Türkiye kıyılarında fiyort veya skayer tipi kıyılara rastlanmaz. Diğer yandan, Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olması (özel konum), yüksek zirvelerin Pleistosen dönemindeki soğuma ile buzul etkisine girmesine ve bu şekillerin günümüze kadar korunmasına olanak sağlamıştır.

Step-by-Step Solution

1
Buzulların neden deniz seviyesine (kıyıya) inmediğini analiz edin.
Türkiye 36∘−42∘36^{\circ}-42^{\circ} kuzey paralellerinde (orta kuşak) yer alır. Buzul Çağı'nda bile sıcaklıklar kıyı kuşağında kalıcı buzul oluşacak kadar düşmemiştir.
Matematik konumun iklim üzerindeki belirleyici etkisi.
2
Buzul şekillerinin neden sadece yüksek dağlarda bulunduğunu değerlendirin.
Buzul aşındırması için gerekli olan düşük sıcaklık ve kar birikimi şartları sadece 2000−22002000-2200 metrenin üzerindeki alanlarda sağlanabilmiştir.
Yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisi (özel konum).
3
Sonuçları sentezleyerek doğru seçeneği belirleyin.
Kıyıda buzul olmaması matematik konumla, yüksekte buzul izi olması ise özel konumla (yükselti) açıklanır.
İki farklı coğrafi konum faktörünün birleşik etkisi.

Key Concept

Buzul Şekillerinin Dağılışında Matematik ve Özel Konum Etkisi

Hints

1
Türkiye'nin dünya üzerindeki genel konumunu (enlem) düşünün.
2
Norveç gibi ülkelerde buzullar denize inerken Türkiye'de neden inemiyor olabilir?
3
Deniz seviyesinde buzul olmaması 'Enlem', dağlarda buzul olması 'Yükselti' ile ilgilidir.

Practice More

Buzul sınırlarının Türkiye'nin kuzey ve güney kıyıları arasındaki farkını inceleyen 'bakı ve enlem' odaklı soruları çözebilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 62Question →

Türkiye'de yeryüzünü şekillendiren dış kuvvetler içerisinde etki alanı en dar olan kuvvet buzullardır. Buna rağmen günümüzde bazı dağlarımızın yüksek kesimlerinde aktif buzullara ve Kuvaterner (4. Jeolojik Zaman) döneminden kalma sirk gölü, hörgüç kaya, moren ve buzul vadisi gibi şekillere rastlanmaktadır.

Türkiye'nin bulunduğu enlem değerleri buzullaşma için uygun olmamasına rağmen, bu tür buzul şekillerinin ülkemizde görülmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

Show answer & explanation

Answer: Göreceli (özel) konumun bir sonucu olan yüksek rakıma (yükseltiye) sahip olunmasıyla

Answer

Buzul şekillerinin Türkiye'de görülmesi, göreceli (özel) konumun bir sonucu olan yüksek rakıma (yükseltiye) sahip olunmasıyla açıklanır.
Türkiye mutlak konumu (enlem) nedeniyle ılıman kuşakta yer alır ve bu durum buzulların etki alanını daraltır. Ancak göreceli (özel) konumunun bir sonucu olarak ortalama yükseltisi fazla olan dağlık bir ülkedir. Yükseltinin fazla olması, sıcaklıkların düşmesine ve dağların yüksek kesimlerinde Kuvaterner döneminden kalma buzul şekillerinin (sirk gölü, hörgüç kaya, moren, buzul vadisi) veya güncel aktif buzulların oluşmasına olanak sağlamıştır.

Step-by-Step Solution

1
Dış kuvvetler içinde buzulların etki alanının Türkiye'de neden dar olduğunu hatırla.
Türkiye'nin orta kuşakta (enlem/matematik konum) yer alması nedeniyle deniz seviyesinde buzullaşma görülmez.
Matematik konum, genel sıcaklık ortalamalarını ve iklim kuşağını belirler.
2
Buzul şekillerinin (sirk, moren vb.) nerelerde görüldüğünü analiz et.
Bu şekiller sadece yüksek dağların zirve kesimlerinde bulunur.
Yerden yükseldikçe sıcaklık her 200 metrede yaklaşık 1°C azalır.
3
Yükselti kavramını konum türleriyle eşleştir.
Yükselti, matematik (mutlak) konumun değil, göreceli (özel) konumun bir sonucudur.
Bir yerin dağlık ve yüksek olması o yere özgü topografik bir durumdur.

Key Concept

Buzul Şekillerinin Görülme Nedeni (Özel Konum ve Yükselti İlişkisi)

Hints

1
Türkiye'nin Ekvator'a olan uzaklığı (enlemi) buzulların deniz seviyesine inmesini engeller.
2
Bir dağın zirvesine doğru çıkıldıkça sıcaklığın düşmesi, o yerin yüksekliği ile ilgilidir.
3
Yükselti, karasallık ve yer şekilleri gibi faktörler ülkenin mutlak değil 'özel (göreceli)' konumu içerisinde değerlendirilir.

Practice More

Türkiye'de kalıcı kar sınırının dağların güney ve kuzey yamaçlarında (bakı etkisi) nasıl değiştiğini inceleyen soruları çözebilirsiniz.
Estimated Time:1m 0s
Question 63Question →

Türkiye'de özellikle Kaçkar ve Toroslar gibi yüksek dağlık alanlarda, buzulların aşındırıp taşıdığı çeşitli boyutlardaki malzemelerin (kum, çakıl, taş) buzun eridiği bölgelerde üst üste yığılmasıyla oluşan biriktirme şekillerine ne ad verilir?

Show answer & explanation

Answer: Moren

Answer

Buzulların taşıdığı materyalleri biriktirmesiyle oluşan yer şekli morendir.
Buzul biriktirmesi sonucu oluşan ve 'buzultaş' olarak da bilinen yer şekli morendir. Türkiye'de Pleistosen dönemindeki buzullaşmaların etkisiyle Kaçkar, Aladağlar ve Erciyes gibi yüksek dağlarda bu şekillere rastlanır.

Step-by-Step Solution

1
Dış kuvvetin belirlenmesi
Soruda yüksek dağlardaki buzullaşma faaliyetlerinden bahsedilmektedir.
Yer şeklinin hangi dış kuvvet (akarsu, rüzgar, buzul vb.) tarafından oluşturulduğunu anlamak gerekir.
2
Oluşum sürecinin analizi
Malzemelerin 'üst üste yığılması' ifadesi bunun bir biriktirme şekli olduğunu gösterir.
Aşındırma ve biriktirme şekillerini birbirinden ayırmak doğru sonuca ulaştırır.
3
Kavram eşleştirmesi
Buzul biriktirmesi sonucu oluşan yığınlar 'moren' (buzultaş) olarak adlandırılır.
Coğrafi terminolojide buzul biriktirme şeklinin karşılığını bulmak gerekir.

Key Concept

Buzul Biriktirme Şekilleri

Hints

1
Soruda bahsedilen şekil bir dış kuvvet olan 'buzullar' tarafından oluşturulmuştur.
2
Bu bir aşındırma değil, 'biriktirme' şeklidir.
3
Halk arasında 'buzultaş' olarak da bilinir ve yüksek dağ zirvelerinde görülür.

Practice More

Buzul aşındırma şekilleri olan sirk ve hörgüç kaya kavramlarını da tekrar edebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 64Question →

Türkiye'de Pleistosen (Buzul Çağı) dönemine ait buzul aşınım ve birikim şekillerinin (sirk, vadi buzulu, moren) alt sınırları bölgeden bölgeye değişkenlik göstermektedir. Yapılan çalışmalar, aynı enlem kuşağında yer almalarına rağmen kıyı kuşağındaki dağlarda buzul izlerinin 20002000 metre seviyelerine kadar inebildiğini, buna karşılık deniz etkisine kapalı iç kesimlerdeki dağlarda bu izlerin ancak 2700−28002700-2800 metreden itibaren başladığını kanıtlamaktadır. Aynı enlem üzerinde gözlemlenen bu belirgin yükselti farkı aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanabilir?

Show answer & explanation

Answer: Kıyı kuşağındaki yüksek nem ve yağış miktarının kar birikimini ve buzul beslenmesini kolaylaştırması

Answer

Kıyı kuşağındaki yüksek nem ve yağış miktarının kar birikimini ve buzul beslenmesini kolaylaştırması seçeneği doğrudur.
Buzulların yeryüzünü şekillendirebildiği alt sınır, 'kalıcı kar sınırı' ile yakından ilişkilidir. Bu sınırın belirlenmesinde sıcaklığın yanı sıra nem ve yağış miktarı kritik rol oynar. Karadeniz gibi nemli kıyı kuşaklarında yoğun kar yağışı sayesinde buzullar, sıcaklığın nispeten daha yüksek olduğu alt seviyelerde bile varlığını sürdürebilirken; kurak olan iç kesimlerde buzul oluşumu için çok daha düşük sıcaklıkların (dolayısıyla daha yüksek rakımların) bulunması gerekir.

Step-by-Step Solution

1
Değişkenlerin Analizi
Aynı enlemdeki iki merkezde farklı buzul sınırları tespit edildi.
Matematik konum (enlem) etkisini eleyerek özel konum şartlarına odaklanmak gerekir.
2
Buzul Oluşum Şartlarının Değerlendirilmesi
Buzul oluşumu için sadece düşük sıcaklık yetmez, yeterli kar yağışı (beslenme) da gereklidir.
Sıcaklık değerleri uygun olsa bile yağış azsa buzul alt sınırı daha yukarıda kalır.
3
Bölgesel Farklılığın Tespiti
Kıyı kuşakları nemli ve bol yağışlıyken, iç kesimler kuraktır.
Nemli olan kıyı dağlarında kar birikimi (gelir), erimeden (gider) fazla olduğu için buzullar daha alçaklara kadar sarkar.

Key Concept

Buzul sınırının belirlenmesinde sıcaklık (enlem ve yükselti) kadar nemliliğin (yağış miktarının) de belirleyici olması.

Hints

1
Buzul oluşumu için sadece soğuk hava yeterli midir, yoksa bir 'kaynak' (yağış) gerekir mi?
2
Denizden gelen nemli havanın dağ yamaçlarında bıraktığı bol kar yağışının, buzulların erimeye karşı direncini nasıl etkilediğini düşünün.
3
Aynı enlemde olmalarına rağmen kıyıdaki dağlarda buzulun daha aşağılara 'akabilmesinin' sebebi, yukarıdan sürekli taze kar ile beslenmesidir.

Practice More

Buzul sınırının enlem, yükselti ve bakı faktörleri arasındaki etkileşimini gösteren Türkiye dilsiz haritası çalışmalarını inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 65Question →

Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda buzulların etkisi diğer dış kuvvetlere oranla oldukça sınırlıdır. Ancak yüksek dağlık alanlarda hem güncel buzullara hem de Pleistosen (Buzul Çağı) dönemine ait buzul izlerine rastlanmaktadır.

Buna göre, Türkiye'deki buzul şekilleri ve dağılışı ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Türkiye'deki vadi buzullarının uzunluğu ve biriktirdikleri morenlerin kalınlığı, İskandinavya gibi yüksek enlemlerdeki buzulların oluşturduğu şekillere göre daha fazladır.

Answer

Türkiye'deki vadi buzullarının uzunluğunun yüksek enlemlere göre daha fazla olduğu ifadesi yanlıştır.
Doğru cevap olan ifade yanlıştır çünkü Türkiye'de vadi buzullarının boyu oldukça kısadır (11-55 km arası). Yüksek enlemlerde (İskandinavya, Kanada, Antarktika) ise buzul vadileri ve fiyordlar yüzlerce kilometre uzunluğa ve binlerce metre buz kalınlığına ulaşabilir. Türkiye'de buzullar sadece küçük dağ buzulları şeklinde temsil edilir.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin matematik konumunu analiz et.
Türkiye orta kuşakta yer aldığı için buzullar sadece 30003000 metrenin üzerindeki yüksek dağlarda etkili olabilir.
Enlem etkisi nedeniyle sıcaklıklar kutup bölgelerine göre çok daha yüksektir.
2
Buzul boyutlarını küresel ölçekte karşılaştır.
İskandinavya veya Alaska gibi yerlerde buzullar deniz seviyesine kadar iner ve yüzlerce kilometre uzunluğunda vadiler oluşturur. Türkiye'de ise buzul vadileri birkaç kilometreyi geçmez.
Yüksek enlemlerde buzullar 'örtü buzulu' niteliğindeyken Türkiye'de 'dağ buzulu' niteliğindedir.
3
Yanlış olan seçeneği belirle.
Buzul vadilerinin boyunun ve moren kalınlığının Türkiye'de daha fazla olduğunu iddia eden seçenek hatalıdır.
Buzullaşma şiddeti kutuplara yakın bölgelerde her zaman daha fazladır.

Key Concept

Buzullaşma Şiddeti ve Enlem İlişkisi

Hints

1
Türkiye'nin dünya üzerindeki konumunu (orta kuşak) ve bu konumun sıcaklık üzerindeki etkisini düşünün.
2
Buzul vadilerinin boyu, buzulun ne kadar güçlü olduğu ve ne kadar uzağa ilerleyebildiği ile ilgilidir.
3
Kutuplara yakın yerlerde buzullar deniz seviyesine kadar ulaşırken, Türkiye'de neden sadece yüksek zirvelere hapsolmuştur?

Practice More

Türkiye'de güncel buzulların bulunduğu dağları (Kaçkar, Cilo, Ağrı, Erciyes) harita üzerinde çalışarak hangilerinin sadece 'iz' taşıdığını (Uludağ vb.) ayırt edin.

Alternative Method

Mantıksal eleme: A, B, C ve E şıkları Türkiye'nin bilinen temel coğrafi gerçeklerini (orta kuşak, kuzeye gidildikçe sınırın alçalması, Uludağ örneği) yansıtırken, D şıkkı Türkiye'yi kutup bölgelerinden daha 'buzul zengini' gibi göstererek mantığa aykırı bir karşılaştırma yapmaktadır.
Estimated Time:2m 0s
Question 66Question →

Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde etki alanı en dar olan buzullar, hem mutlak konum (enlem) hem de özel konum (yükselti) özelliklerine bağlı olarak belirli sahalarda şekillendirici olmuştur. Pleistosen (Buzul Çağı) dönemindeki buzullaşmanın günümüzdeki izleri ve dağılışı incelendiğinde, Türkiye'nin yer şekilleri üzerindeki buzul etkisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Yıldız Dağları, Canik Dağları ve Aydın Dağları gibi kütlelerin zirvelerinde, Pleistosen döneminde dahi yükseltileri buzul alt sınırının altında kaldığı için buzul aşınım şekillerine rastlanmaz.

Answer

Yıldız, Canik ve Aydın Dağları gibi yükseltisi az olan kütlelerde buzul şekillerine rastlanmaması
Doğru olan ifade, Yıldız, Canik ve Aydın Dağları gibi yükseltisi nispeten az olan dağlarda buzul şekillerine rastlanmadığı bilgisidir. Türkiye'de dördüncü zamanda dahi buzullar 22002200 metrenin altına inmediği için, bu yükseltinin altındaki dağlarda aşınım veya biriktirme izi oluşmamıştır.

Step-by-Step Solution

1
Buzullaşma sınırının belirlenmesi
Türkiye'de Pleistosen döneminde buzullaşma sınırı yaklaşık 22002200 metreye kadar inmiştir.
Bir dağda buzul izi görülebilmesi için o dağın bu sınırın üzerinde bir yükseltiye sahip olması gerekir.
2
Dağların yükseltilerinin analiz edilmesi
Yıldız Dağları (∼1000\sim 1000 m), Canik Dağları (∼1500\sim 1500 m) ve Aydın Dağları (∼1800\sim 1800 m) gibi kütleler bu sınırın altındadır.
Yükseltisi 22002200 metrenin altında kalan dağlarda ne güncel ne de geçmişe ait buzul şekilleri oluşamaz.
3
Mutlak ve özel konum ayrımının yapılması
Türkiye'de buzulların varlığı yükselti (özel konum), sınırının değişimi ise enlem (matematik konum) ile ilgilidir.
Türkiye'nin matematik konumu buzulların deniz seviyesine inmesini engeller; bu yüzden buzullar sadece 'özel konum' (yüksek dağlar) sayesinde var olabilir.

Key Concept

Buzul Şekillerinin Yükselti Eşiği

Hints

1
Türkiye'nin matematik konumu gereği buzullar deniz seviyesine kadar inebilir mi?
2
Bir dağda buzul izi görülebilmesi için o dağın zirvesinin en az 22002200-25002500 metre civarında olması gerektiğini hatırlayın.
3
Uludağ'da sirk gölleri vardır ama üzerinde erimeyen devasa bir buzul kütlesi (güncel buzul) yoktur; Marmara'daki dağların hiçbiri güncel buzul barındıracak kadar yüksek değildir.

Practice More

Türkiye'deki güncel buzulların hangi dağlarda (Cilo, Kaçkar, Ağrı, Erciyes vb.) toplandığını harita üzerinde incelemek konuyu pekiştirir.
Estimated Time:2m 0s
Question 67Question →

Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde yer şekillerini şekillendirme etkisi en dar olan kuvvet buzullardır. Ancak dördüncü jeolojik zamanın (Kuvaterner) başlarında yaşanan soğuma, ülkemizin yüksek dağlarında buzul aşındırma ve biriktirme şekillerinin oluşmasına ve günümüzde bazı zirvelerde aktif buzulların kalmasına yol açmıştır.

Buna göre, Türkiye'deki buzul şekilleri ve bunların dağılışıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi kesinlikle doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Güncel buzulların varlığı yalnızca belirli bir yükselti sınırının (özel konum) üzerindeki dağlarda mümkünken; kalıcı kar sınırının kuzey ve güney yamaçlar arasında farklılık göstermesi bakı ve enlem (matematik konum) özelliklerinin bir sonucudur.

Answer

Güncel buzulların varlığının yükseltiye (özel konum), kalıcı kar sınırı farklılıklarının ise enlem ve bakıya (matematik konum) bağlı olduğunu belirten seçenek doğrudur.
Türkiye'de güncel buzulların varlığı sadece özel konum (yükselti) şartlarının sağlandığı zirvelerde mümkündür. Ancak bu buzulların ve kalıcı karların alt sınırının dağların kuzey ve güney yamaçlarında farklılık göstermesi (bakı) veya Akdeniz'den Karadeniz'e doğru değişmesi (enlem) tamamen matematik konumun bir sonucudur.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin matematik konumunun buzullar üzerindeki etkisini analiz etme
Türkiye orta kuşaktadır, bu yüzden buzullar deniz seviyesine inemez ve etki alanı dardır.
Enlem etkisi, sıcaklıkların buzullaşma için yeterince düşük olduğu alanı kısıtlar.
2
Güncel (aktif) buzulların varlık şartlarını değerlendirme
Güncel buzullar sadece 35003500 metre civarındaki çok yüksek zirvelerde (Kaçkar, Cilo, Erciyes vb.) bulunabilir.
Bu durum doğrudan yükselti, yani özel konum ile açıklanır.
3
Kalıcı kar sınırının (toktağa kar) değişim faktörlerini belirleme
Kar sınırı güneyden kuzeye ve bir dağın güneş alan yamacı (bakı) ile almayan yamacı arasında değişir.
Sıcaklık dağılışındaki bu farklar matematik konum (enlem ve bakı) sonucudur.

Key Concept

Buzullaşmada Matematik Konum (Enlem/Bakı) ve Özel Konum (Yükselti) Ayrımı

Hints

1
Türkiye'nin orta kuşakta yer alması, buzulların deniz seviyesine inmesini engeller; bu durum matematik konumdur.
2
Bir dağın zirvesinde buzulların bulunması o dağın çok yüksek olmasıyla (özel konum) ilgiliyken, bu sınırın kuzey ve güney yamaçta farklı olması güneşlenme (bakı) ile ilgilidir.
3
Uludağ'da sadece buzul izleri varken, Kaçkar ve Cilo gibi zirvelerde hala erimemiş aktif buzullar bulunur. Bu fark yükseltiden kaynaklanır.

Practice More

Buzulların enlem ve yükselti ile ilişkisini daha iyi kavramak için 'Kalıcı Kar Sınırı' ile 'Buzul İz Sınırı' arasındaki farkı araştırabilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 68Question →

Türkiye'de yer şekillerinin oluşum sürecinde buzulların etkisi, matematik konum özelliklerine bağlı olarak yalnızca belirli bir yükselti sınırının üzerinde görülmektedir. Bu durumun bir sonucu olarak Türkiye'de buzulların şekillendirici etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Dağların kuzey yamaçlarında, bakı etkisine bağlı olarak buzul izlerine güney yamaçlara oranla daha düşük yükseltilerde rastlanabilir.

Answer

Dağların kuzey yamaçlarında, bakı etkisine bağlı olarak buzul izlerine güney yamaçlara oranla daha düşük yükseltilerde rastlanabilir.
Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer alması nedeniyle dağların kuzey yamaçları 'dulda' tarafında kalır ve güneş ışınlarını daha eğik açıyla alır. Bu durum kuzey yamaçların daha soğuk olmasına ve dolayısıyla kalıcı kar/buzul sınırının güney yamaçlara göre yaklaşık 200-400 metre daha aşağıdan başlamasına neden olur. Sonuç olarak buzul aşındırma ve biriktirme izlerine kuzey yamaçlarda daha düşük yükseltilerde rastlanması coğrafi bir gerçektir.

Step-by-Step Solution

1
Matematik konum etkisini analiz etme
Türkiye orta kuşakta olduğu için buzullar deniz seviyesine inemez ve kıyı şekillerini etkileyemez.
Enlem etkisi nedeniyle sıcaklıklar buzulların deniz seviyesinde kalıcı olmasına izin vermez.
2
Bakı etkisini değerlendirme
Kuzey Yarım Küre'de dağların güney yamaçları daha sıcak, kuzey yamaçları daha soğuktur.
Güneş ışınlarının düşme açısı kuzey yamaçlarda daha dar olduğu için buharlaşma az ve sıcaklık düşüktür.
3
Buzul sınırının tespiti
Soğuk olan kuzey yamaçlarda kalıcı kar ve buzul sınırı daha düşük irtifalardan başlar.
Sıcaklık farkı, buzulların hangi yükseltiye kadar etkili olabileceğini doğrudan belirler.

Key Concept

Türkiye'de Buzul Sınırı ve Bakı İlişkisi

Hints

1
Türkiye'nin enlem derecelerini ve bunun sıcaklık üzerindeki etkisini hatırlayın.
2
Dağların güneş alan (güney) ve almayan (kuzey) yamaçları arasındaki kalıcı kar sınırı farkını düşünün.
3
Buzul izlerinin deniz seviyesine inip inemeyeceği ile bakı etkisinin yüksekliğe etkisini karşılaştırın.

Practice More

Türkiye'deki güncel buzulların bulunduğu dağlar ile sadece buzul izi taşıyan dağlar arasındaki yükselti farklarını inceleyebilirsiniz.

Alternative Method

Matematik konumun deniz seviyesindeki etkisini eleyerek (fiyortlar gibi) ve özel konumun (yükselti ve bakı) yüksek alanlardaki etkisini analiz ederek sonuca ulaşılabilir.
Estimated Time:1m 0s
Question 69Question →

Türkiye'nin mutlak (matematik) konumu nedeniyle buzulların yer şekilleri üzerindeki etkisi diğer dış kuvvetlere oranla oldukça sınırlıdır. Buna rağmen Kaçkar, Bolkar ve Aladağlar gibi dağların yüksek kesimlerinde sirk çukurları, buzul vadileri ve moren yığınlarına rastlanmaktadır. Bu durum, Türkiye'nin aşağıdaki özelliklerinden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

Show answer & explanation

Answer: Ortalama yükseltisinin fazla olması

Answer

Türkiye'deki dağlarda buzul şekillerine rastlanması, özel konumun bir sonucu olan ortalama yükseltinin fazla olması ile ilişkilidir.
Doğru cevap, yükselti faktörüne vurgu yapmaktadır. Türkiye'de buzullar matematik konum gereği deniz seviyesinde görülemez; ancak özel konumun bir getirisi olan yüksek dağlık alanlar, sıcaklığın yeterince düşmesine ve buzul şekillerinin oluşmasına imkan tanır.

Step-by-Step Solution

1
Dış kuvvetlerin etkisini analiz et.
Türkiye'de en etkili dış kuvvet akarsular iken, en az etkili olan buzullardır.
Buzulların az etkili olması, Türkiye'nin orta kuşakta (ılıman kuşak) yer almasından kaynaklanır.
2
Yüksek dağlardaki oluşumları değerlendir.
Belirli bir yükseltiden sonra (yaklaşık 2200-2500m) geçmiş buzul izlerine, daha yükseklerde (3500m+) ise güncel buzullara rastlanır.
Sıcaklığın yükseltiye bağlı olarak azalması, yüksek zirvelerin buzul oluşumuna uygun hale gelmesini sağlar.
3
Kavramsal sınıflandırma yap.
Yükselti faktörü 'Özel Konum' (Göreceli Konum) kapsamında değerlendirilir.
Bir özelliğin enlem dereceleriyle değil, arazi yapısı veya yükseltiyle açıklanması özel konumun kanıtıdır.

Key Concept

Özel Konum ve Yükselti İlişkisi

Hints

1
Türkiye'nin orta kuşakta olması buzulların etkisini neden sınırlar? Peki dağlarda neden buzullar var?
2
Buzul şekilleri (sirk, moren vb.) Türkiye'de sadece çok yükseklerde görülür. 'Yüksek' olmak hangi konum türüne girer?
3
Enlem etkisi (matematik konum) buzulu engellerken, yükselti (özel konum) buzula izin verir.

Practice More

Türkiye'de güncel buzulların en yoğun olduğu bölgeyi ve dağları (Cilo-Sat, Kaçkar vb.) harita üzerinde inceleyebilirsiniz.

Alternative Method

Soruya tersten yaklaşarak 'Eğer Türkiye'nin ortalama yükseltisi az olsaydı bu şekillere rastlanır mıydı?' diye düşünerek cevaba ulaşılabilir.
Estimated Time:50s
Question 70Question →

Türkiye'nin yüksek dağlık alanlarında, dördüncü jeolojik zamandaki (Kuvaterner) buzullaşmanın etkisiyle çeşitli yer şekilleri oluşmuştur. Bu yer şekilleri ve bunların Türkiye'deki dağılışı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Canik Dağları ve Yıldız Dağları, Türkiye'nin nemli bölgelerinde yer aldıkları için dördüncü jeolojik zamandan kalma belirgin buzul şekillerine ev sahipliği yapar.

Answer

Canik Dağları ve Yıldız Dağları üzerinde belirgin buzul şekillerine rastlandığı ifadesi yanlıştır.
Türkiye'de buzul şekillerinin (sirk, moren, buzul vadisi vb.) görülebilmesi için arazinin dördüncü jeolojik zamandaki buzullaşma sınırının (2000−22002000-2200 metre) üzerinde olması gerekir. Canik Dağları (Orta Karadeniz) ve Yıldız Dağları (Marmara), ortalama yükseltileri düşük olduğu için ne geçmişte ne de günümüzde buzullaşmadan etkilenmemiştir. Dolayısıyla bu dağlar üzerinde buzul şekillerine rastlanmaz.

Step-by-Step Solution

1
Buzullaşma sınırını belirle
Türkiye'de kalıcı kar sınırı ve buzul şekilleri yaklaşık 2200−25002200-2500 metrenin üzerindeki alanlarda görülür.
Türkiye'nin orta kuşakta yer alması nedeniyle buzullar deniz seviyesine inememiştir.
2
Seçeneklerdeki dağların yükseltilerini analiz et
Canik Dağları (15001500 metre civarı) ve Yıldız Dağları (10001000 metre civarı) oldukça alçak kütlelerdir.
Buzul şekilleri oluşumu için arazinin belirli bir yükselti eşiğini aşması gerekir.
3
Hatalı bilgiyi tespit et
Yükseltisi yetersiz olan Canik ve Yıldız Dağları'nda buzul şekli bulunmaz.
Bu dağlar nemli olsa bile sıcaklık şartları (yükselti yetersizliği) buzullaşmaya izin vermemiştir.

Key Concept

Buzul Şekillerinin Yükselti Sınırı ve Dağılışı

Hints

1
Türkiye'de buzul şekilleri sadece çok yüksek dağların zirvelerinde görülebilir.
2
Orta Karadeniz'deki Canik Dağları ile Yıldız Dağları'nın ortalama yükseltisini düşünün; bu dağlar Doğu Karadeniz veya Doğu Anadolu'daki dağlar kadar yüksek midir?
3
Buzul şekilleri için en az 22002200 metre yükselti gerekirken, Yıldız Dağları yaklaşık 10001000 metre yüksekliğindedir.

Practice More

Türkiye'de güncel buzulların bulunduğu dağlar (Ağrı, Cilo, Kaçkar vb.) ile sadece buzul izi taşıyan dağlar (Uludağ gibi) arasındaki farkı çalışınız.

Alternative Method

Türkiye haritası üzerinde yükseltisi 20002000 metrenin altında kalan dağları eleyerek buzul şekillerinin bulunamayacağı alanları hızlıca tespit edebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 71Question →

Ülkemizin yer şekilleri üzerinde akarsular ve rüzgarlar kadar baskın bir rolü bulunmayan buzullar, ancak belirli bir yükselti sınırının üzerindeki sahalarda şekillendirici etkisini hissettirebilmektedir. Buna rağmen yüksek zirvelerimizde sirk çukurları, buzul vadileri ve moren yığınları gibi izlere rastlanması mümkündür.

Buna göre, Türkiye'de buzulların genel etkisinin sınırlı olması ile bu yer şekillerinin yüksek kesimlerde var olabilmesi sırasıyla hangi konum özellikleri ile doğrudan ilişkilidir?

Show answer & explanation

Answer: Matematik Konum (Enlem) — Özel Konum (Yükselti)

Answer

Buzulların etkisinin azlığı matematik konum (enlem), yükseklerde görülmesi ise özel konum (yükselti) ile açıklanır.
Doğru seçenek olan Matematik Konum ve Özel Konum eşleşmesi, coğrafi mantığa tam uygundur. Türkiye'nin orta kuşakta bulunması (enlem etkisi) buzulların geniş alanlara yayılmasını engeller; ancak ortalama yükseltinin fazla olması, yüksek zirvelerde buzul aşındırmasına ve biriktirmesine olanak tanır.

Step-by-Step Solution

1
Buzulların etkisinin neden sınırlı olduğunu analiz etmek.
Türkiye 36∘−42∘36^\circ-42^\circ Kuzey paralelleri arasında, yani orta kuşaktadır. Sıcaklıklar deniz seviyesinde buzullaşmaya izin vermeyecek kadar yüksektir. Bu durum enlemle, yani Matematik Konum ile ilgilidir.
Matematik konum, bir yerin enlem ve boylama göre dünyadaki yeridir.
2
Buzul şekillerinin neden sadece yükseklerde olduğunu belirlemek.
Türkiye'de kalıcı kar sınırı yaklaşık 30003000 metreden başlar. Bu yükseltinin üzerindeki dağlarda (Cilo, Ağrı, Kaçkar vb.) buzullar şekillendirme yapabilir. Bu durum yükseltiyle, yani Özel Konum ile ilgilidir.
Özel konum, yükselti, denizellik ve karasallık gibi yerel özellikleri kapsar.

Key Concept

Buzul Şekillerinin Konumla İlişkisi

Hints

1
Türkiye'nin dünya üzerindeki kuşağını (orta kuşak) ve bunun sıcaklığa etkisini düşünün.
2
Deniz seviyesinden yukarı doğru çıktıkça sıcaklığın düşmesi hangi konum özelliğiyle açıklanır?
3
Etkinin azlığı enlemden, varlığı ise yükseltiden kaynaklanır.

Practice More

Buzul şekillerinin görüldüğü başlıca dağlarımızı (Cilo, Ağrı, Kaçkar, Erciyes) harita üzerinde inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:50s
Question 72Question →

Doğu Karadeniz Bölümü'nde yer alan Kaçkar Dağları'nın yüksek kesimlerinde araştırma yapan bir coğrafyacı; tekneler şeklinde uzanan geniş tabanlı vadilere ve dağ yamaçlarındaki küçük çanaklarda biriken göl sularına rastlamıştır. Araştırmacının gözlemlediği bu yer şekillerinin oluşmasında etkili olan temel dış kuvvet ve bu kuvvetin Türkiye'de etkili olabilmesini sağlayan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Buzullar — Ortalama yükseltinin fazla olması

Answer

Türkiye'nin yüksek dağlarında görülen buzul şekillerinin (buzullar) temel nedeni ortalama yükseltinin fazla olmasıdır.
Soruda tarif edilen tekne vadiler ve göl çanakları tipik buzul aşınım şekilleridir. Türkiye'de buzulların yer şekilleri üzerindeki etkisi, ülkenin orta kuşaktaki matematik konumu nedeniyle oldukça kısıtlıdır. Ancak Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olması ve dağların 30003000 metreyi aşan zirvelere sahip olması, bu yüksek kesimlerde buzulların şekillendirici bir kuvvet olarak rol oynamasına olanak sağlar. Bu durum Türkiye'nin özel konumu (yükselti) ile doğrudan ilişkilidir.

Step-by-Step Solution

1
Sorudaki yer şekillerini tanımlama
Tekne şeklindeki vadiler 'Buzul Vadisi', yamaçlardaki göl çanakları ise 'Sirk Gölü'dür.
Bu şekiller buzulların aşındırma faaliyetleri sonucunda oluşur.
2
Türkiye'nin konum özelliklerini değerlendirme
Türkiye orta kuşakta olduğu için deniz seviyesinde buzullaşma görülmez.
Matematik konum, buzulların etkisini genel olarak sınırlar.
3
Yükselti etkisini analiz etme
Buzul şekilleri sadece 2500-3000 metre üzerindeki dağlarda görülür.
Bu durum Türkiye'nin 'Özel Konumu' (yükselti) ile ilişkilidir.

Key Concept

Türkiye'de buzulların etkisi matematik konum (enlem) nedeniyle azdır; ancak özel konum (yükselti) nedeniyle yüksek dağlarda buzul şekillerine rastlanır.

Hints

1
Türkiye'de dış kuvvetler arasında etkisi en az olan kuvveti ve bu kuvvetin neden sadece yüksek dağlarda görüldüğünü düşünün.
2
Metindeki 'tekne vadi' ifadesi buzul vadilerini, 'göl çanakları' ifadesi ise sirkleri işaret etmektedir.
3
Buzulların varlığı enlemle (matematik konum) değil, deniz seviyesinden olan yükseklikle (özel konum) mümkündür.

Practice More

Buzul aşınım ve birikim şekillerinin isimlerini (Sirk, Hörgüç Kaya, Moren, Durmlin) tekrar ederek Türkiye'deki dağılışlarını harita üzerinde inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 73Question →

Türkiye, Orta Kuşak'ta yer alan bir ülke olması nedeniyle matematik konumu gereği deniz seviyesinde buzullaşmanın görülmediği bir ülkedir. Buna karşın Kaçkar, Erciyes, Bolkar ve Cilo gibi yüksek dağlık kütlelerin zirvelerinde sirk gölleri, buzul vadileri ve moren yığınları gibi şekillere rastlanmaktadır. Türkiye'nin yüksek dağlarında bu tür yer şekillerinin bulunması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?

Show answer & explanation

Answer: Ortalama yükseltinin fazla olması gibi özel konum şartları

Answer

Türkiye'de buzul şekillerinin varlığı, ortalama yükseltinin fazla olması gibi özel konum şartlarıyla açıklanmaktadır.
Türkiye'de buzul şekillerinin (sirk, hörgüç kaya, moren vb.) bulunması tamamen yükselti faktörüne bağlıdır. Türkiye'nin ortalama yükseltisi fazla olduğu için dağların zirveleri kalıcı kar sınırının üzerinde kalabilmektedir. Bu durum matematik konumla değil, özel konumun bir sonucu olan yükseltiyle açıklanır.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin kuşak konumu incelenmelidir.
Türkiye Orta Kuşak'tadır; bu da deniz seviyesinde buzul oluşumunu engeller.
Buzullar kutup kuşağında deniz seviyesine kadar inerken, Orta Kuşak'ta ancak yüksek dağlarda görülebilir.
2
Buzul şekillerinin görüldüğü yerlerin ortak özelliği saptanmalıdır.
Bu şekiller yalnızca Kaçkar, Cilo, Erciyes gibi 2500-3000 metre üzerindeki dağlarda görülür.
Yükselti arttıkça sıcaklık azalır ve kalıcı kar sınırı aşılır.
3
Bulgular coğrafi konum türleriyle ilişkilendirilmelidir.
Yükselti bir 'özel konum' (göreceli konum) özelliğidir.
Enlemle açıklanamayan bu durum, Türkiye'nin fiziksel yapısıyla ilgilidir.

Key Concept

Türkiye'de buzulların varlığı yükselti (özel konum) ile ilgilidir; enlem (matematik konum) buzullaşmayı kısıtlayan faktördür.

Hints

1
Türkiye Orta Kuşak'ta olduğu için normalde buzul etkisi çok azdır.
2
Buzul şekillerinin neden sadece yüksek dağ zirvelerinde görüldüğünü düşünün.
3
Yükselti bir özel konum özelliğidir ve düşük sıcaklıkları beraberinde getirir.

Practice More

Buzul aşınım şekilleri (sirk, vadi, hörgüç kaya) ile birikim şekillerini (moren, sander düzlüğü, drumlin) gruplandırarak çalışabilirsiniz.

Alternative Method

Mantık yürütme: Eğer bu durum matematik konumla ilgili olsaydı, aynı enlemdeki diğer (düz) ülkelerde de buzul olması gerekirdi. Ancak buzul sadece yüksek yerlerde varsa cevap yükseltidir.
Estimated Time:50s
Question 74Question →

Türkiye'de buzulların yer şekillerini biçimlendirici etkisi diğer dış kuvvetlere oranla oldukça sınırlıdır. Buna rağmen Kaçkar, Cilo ve Erciyes gibi dağların yüksek kesimlerinde sirk çanakları, hörgüç kayalar ve moren yığınlarına rastlanmaktadır. Türkiye'nin orta kuşakta yer almasına karşın bu tür yer şekillerine sahip olması aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan açıklanabilir?

Show answer & explanation

Answer: Ülkenin ortalama yükseltisinin fazla olması

Answer

Türkiye'de buzul şekillerinin görülmesi, ülkenin ortalama yükseltisinin fazla olmasıyla (özel konum) açıklanır.
Türkiye orta kuşakta yer aldığı için normal şartlarda (matematik konum gereği) buzulların kıyı bölgelerinde yer şekli oluşturması beklenmez. Ancak Türkiye'nin ortalama yükseltisinin fazla olması (11321132 metre), yüksek dağlık alanlarda sıcaklığın düşmesine ve buzulların aşındırma-biriktirme faaliyetleri yapmasına olanak tanımıştır. Bu durum tamamen yükselti (özel konum) faktörü ile ilişkilidir.

Step-by-Step Solution

1
Dış kuvvetlerin etkisini analiz etme
Buzullar Türkiye'de etkisi en az olan dış kuvvettir.
Türkiye'nin orta kuşakta (ılıman kuşak) yer alması nedeniyle buzullar deniz seviyesine kadar inemez.
2
Buzul şekillerinin konumunu belirleme
Sirk, hörgüç kaya ve moren gibi şekiller sadece yüksek dağlarda (22002200 m ve üzeri) görülür.
Kalıcı kar sınırının (toktağan kar) üzerinde buzullaşma faaliyetleri gerçekleşebilir.
3
Neden-sonuç ilişkisi kurma
Bu durum özel konumun bir sonucudur.
Yükselti, Türkiye'nin özel konum özelliklerinden biridir ve buzul şekillerinin varlığının temel sebebidir.

Key Concept

Türkiye'de Buzul Şekilleri ve Özel Konum İlişkisi

Hints

1
Türkiye'de buzulların neden sadece yüksek dağlarda (Kaçkar, Erciyes gibi) görüldüğünü düşünün.
2
Deniz seviyesinde buzul şekli olmamasının nedeni enlem iken, yükseklerde olmasının nedeni nedir?
3
Buzulların varlığı yükselti faktörüyle, yani Türkiye'nin özel konumuyla ilgilidir.

Practice More

Türkiye'deki buzul aşınım ve birikim şekillerinin (sirk, moren vb.) isimlerini ve hangi dağlarda bulunduklarını harita üzerinde inceleyebilirsiniz.

Alternative Method

Matematik konum ile özel konum arasındaki farkı hatırlayarak: Eğer bir özellik yükseltiye bağlı olarak değişiyorsa bu 'özel konum', enleme bağlı olarak değişiyorsa 'matematik konum'dur.
Estimated Time:45s
Question 75Question →

Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde yer şekillerini biçimlendirici etkisi en az olan kuvvet buzullardır. Buna rağmen ülkemizdeki yüksek dağlık kütleler üzerinde sirk gölü, hörgüç kaya, buzul vadisi ve moren gibi buzul şekillerine rastlanmaktadır.

Türkiye'de bu tür yer şekillerinin varlığı, aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan açıklanabilir?

Show answer & explanation

Answer: Ortalama yükseltinin fazla olmasıyla

Answer

Türkiye'de buzul şekillerinin varlığı, ortalama yükseltinin fazla olmasıyla (özel konum) doğrudan açıklanabilir.
Doğru cevap olan 'Ortalama yükseltinin fazla olması', Türkiye'nin özel konumunun bir sonucudur. Türkiye Orta Kuşak'ta olduğu için normal şartlarda buzul görülmemesi gerekirken, yükseltisi 30003000 metreyi aşan dağlarda kalıcı karların ve buzul şekillerinin (sirk, moren vb.) bulunması tamamen yükselti faktörüyle mümkün olmaktadır.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin mutlak (matematik) konumunu analiz edin.
Türkiye 36∘−42∘36^{\circ}-42^{\circ} Kuzey enlemlerinde, yani Orta Kuşak'ta yer alır.
Enlem etkisi nedeniyle Türkiye'de buzullar deniz seviyesinde görülemez.
2
Buzul şekillerinin görüldüğü alanları belirleyin.
Bu şekiller sadece 25002500-30003000 metre üzerindeki yüksek dağ zirvelerinde bulunur.
Yeterli soğukluğun sağlanması için yükseltinin toktağan (kalıcı) kar sınırını aşması gerekir.
3
Varlık ve etki alanı ayrımını yapın.
Buzulların varlığı yükselti (özel konum), etkisinin sınırlı olması enlem (matematik konum) sonucudur.
Soru buzulların neden var olduğunu sorduğu için cevap yükseltidir.

Key Concept

Türkiye'de buzulların varlığı yükselti (özel konum) ile, deniz seviyesine inememesi ve etkisinin dar olması ise enlem (matematik konum) ile açıklanır.

Hints

1
Türkiye'de neden Antalya kıyılarında değil de sadece çok yüksek dağların tepelerinde kar hiç erimez?
2
Buzul oluşumu için sıcaklığın yıl boyu çok düşük olması gerekir. Türkiye gibi ılıman bir ülkede bu soğukluk sadece dikey yönde (yukarı çıktıkça) sağlanabilir.
3
Matematik konum buzulların görülmesini engellerken, özel konum (yükselti) belli noktalarda görülmesine olanak sağlar.

Practice More

Türkiye'de buzul şekillerinin en yaygın olduğu dağları (Kaçkar, Cilo, Ağrı, Erciyes) harita üzerinde inceleyerek yükselti değerlerine bakabilirsiniz.

Alternative Method

Buzul şekillerini (Sirk, Moren, Hörgüç Kaya) gördüğünüzde doğrudan 'Yüksek Dağlar' ve 'Yükselti' kavramlarını eşleştirerek sonuca gidebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 76Question →

Türkiye'de Kuvaterner (4. Jeolojik Zaman) döneminde kalıcı (toktağan) kar sınırının 2000-2200 metrelere kadar inmesi, yüksek dağlık kütlelerde zengin bir buzul topoğrafyasının gelişmesini sağlamıştır. Günümüzde ise kalıcı kar sınırı, enlem ve karasallık şartlarına bağlı olarak ortalama 3000-3500 metreler arasındadır.

Türkiye'nin buzul topoğrafyası ve bu şekillerin oluşum süreçleriyle ilgili olarak aşağıda verilen ifadelerden hangisi jeomorfolojik açıdan yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Kaçkar ve Cilo dağlarında; buzulların ana kayayı aşındırmasıyla meydana gelen sirk çanakları ile buzulların taşıdığı materyalleri eğimin azaldığı yerlerde biriktirmesiyle oluşan buzul vadileri (U profilli vadiler) ve hörgüç kayalar belirgin olarak izlenir.

Answer

Buzul vadilerinin ve hörgüç kayaların birikim şekli olarak tanımlandığı seçenek yanlıştır.
Doğru cevap olan seçenekteki ifade bilimsel olarak yanlıştır. Buzul vadileri (U profilli vadiler) ve hörgüç kayalar, eriyen suların veya buzulların taşıdıkları materyalleri biriktirmesiyle oluşan 'birikim' şekilleri değildir. Aksine, buzulların hareketleri sırasında altlarındaki ana kayayı yontması, çizmesi ve oyması sonucunda meydana gelen 'aşınım' şekilleridir. Buzulların biriktirme faaliyetleriyle oluşan başlıca yer şekli moren (buzultaş) setleridir.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerde verilen dağ isimleri ile bu dağlarda bulunduğu iddia edilen yer şekillerinin eşleşmesini kontrol edin.
Tüm seçeneklerdeki dağlar (Kaçkar, Cilo, Erciyes, Ağrı, Uludağ, Bolkar, Aladağlar) yüksekliğine bağlı olarak buzul şekilleri barındırır. Bu açıdan tüm eşleşmeler makuldür.
Dağların buzul potansiyelini bilmek ilk eleme adımıdır.
2
Seçeneklerdeki yer şekillerinin oluşum süreçlerinin (aşınım mı, birikim mi) doğru tanımlanıp tanımlanmadığını analiz edin.
Buzul aşınım şekilleri: Sirk, hörgüç kaya, buzul vadisi (U vadi). Buzul birikim şekilleri: Moren, drumlin, sander. D seçeneğinde bu kuralın ihlal edildiği görülür.
Buzul topoğrafyasında en çeldirici sorular, şekillerin doğru dağlarda verilip kökenlerinin (aşınım/birikim) yanlış sınıflandırılmasıyla kurgulanır.
3
Hatalı bilginin bulunduğu seçeneği tespit edin.
D seçeneğinde 'buzul vadileri ve hörgüç kayalar' için 'taşıdığı materyalleri biriktirmesiyle oluşan' ifadesi kullanılmıştır. Oysa bu şekiller buzulların ana kayayı doğrudan oyarak ve yontarak oluşturduğu aşınım şekilleridir.
Kesin ve bilimsel olarak yanlış olan kavramsal sınıflandırmayı bulmak sorunun çözümüdür.

Key Concept

Buzul Aşınım ve Birikim Şekillerinin Sınıflandırılması ile Türkiye'deki Dağılışı

Hints

1
Seçenekleri okurken yer şekillerinin sadece bulunduğu dağlara değil, parantez içinde veya cümle akışında verilen 'aşınım' ya da 'birikim' sınıflandırmalarına özellikle dikkat edin.
2
Sirk, hörgüç kaya ve buzul vadisi ana kayanın aşınmasıyla oluşur. Moren, drumlin ve sander ise taşınan materyallerin depolanmasıyla (birikim) oluşur.
3
Yanlış olan seçenekte, Kaçkar ve Cilo dağlarında gerçekten var olan iki önemli buzul aşınım şekli, kasten 'materyalleri biriktirmesiyle oluşan' şekiller olarak tanımlanarak kavramsal bir tuzak kurulmuştur.

Practice More

Türkiye'de rüzgâr aşınım (mantar kaya, tafoni) ve birikim (lös, barkan) şekillerinin oluşum süreçlerini sınıflandıran benzer analitik soruları çözmeyi deneyin.

Alternative Method

Uzun metinli jeomorfoloji sorularında zihinsel bir tablo oluşturun: Dağ adı -> Yer şekli -> Oluşum süreci (Aşınım/Birikim). Yanlış seçenek, bu zincirin son halkasında kasten yapılmış bir kavram hatası barındırmaktadır.
Estimated Time:2m 0s
Question 77Question →

Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda buzulların etkisi, akarsu ve rüzgar gibi diğer dış kuvvetlere oranla oldukça sınırlıdır. Buna rağmen, ülkemizin yüksek dağlık alanlarında hem Kuvaterner (Dördüncü Jeolojik Zaman) döneminden kalma buzul izlerine hem de aktif olarak varlığını sürdüren güncel buzullara rastlanmaktadır.

Türkiye'de buzul şekillerinin varlığı ve dağılışıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Buzul şekillerinin görülmesi Türkiye'nin mutlak konumundan ziyade, dağların yüksek zirvelere sahip olması gibi özel konum şartlarıyla ilgilidir.

Answer

Buzul şekillerinin varlığı Türkiye'nin mutlak konumundan ziyade, dağların yüksek zirvelere sahip olması gibi özel konum şartlarıyla ilgilidir.
Türkiye, matematik konumu gereği orta kuşakta yer aldığı için normal şartlarda buzul etkisinin çok az olması beklenir. Ancak dağların yükseltisinin fazla olması (özel konum), özellikle Doğu Anadolu ve yüksek sıradağlar üzerinde sirk gölleri, hörgüç kayalar ve morenler gibi şekillerin oluşmasına imkan sağlamıştır.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'nin matematik (mutlak) konumunu analiz et.
Türkiye 36∘−42∘36^\circ - 42^\circ Kuzey paralelleri arasında, yani Orta Kuşak'ta yer alır.
Orta kuşak ülkelerinde buzulların deniz seviyesinde şekillendirme yapması (matematik konum gereği) mümkün değildir.
2
Türkiye'deki buzul varlığının nedenini sorgula.
Buzul izleri ve güncel buzullar sadece 2200−25002200-2500 metre üzerindeki yüksek dağlarda görülür.
Yükselti bir özel konum özelliğidir. Türkiye'de buzulların varlığı tamamen bu yükselti şartına bağlıdır.
3
Buzulların dış kuvvetler içindeki önemini değerlendir.
Buzullar Türkiye'de en az etkili dış kuvvettir.
Türkiye bir kutup bölgesi veya çok yüksek enlem ülkesi olmadığı için buzulların etki alanı dar kalmıştır.

Key Concept

Türkiye'de buzulların varlığı 'Özel Konum' (yükselti) ile açıklanırken, kıyılarda görülmemesi 'Matematik Konum' (enlem) ile açıklanır.

Hints

1
Türkiye'nin orta kuşakta yer alması ile dağlarının yüksek olması arasındaki farkı düşünün.
2
Buzulların deniz seviyesine inmemesi neyin sonucudur? Fiyortlu kıyılar neden bizde yok?
3
Türkiye'de bir yer şekli yükseltiye bağlı olarak değişiyorsa bu 'özel konum' ile ilgilidir.

Practice More

Güncel buzulların en yoğun olduğu dağları (Cilo, Ağrı, Kaçkar) harita üzerinde inceleyerek yükselti-buzul ilişkisini pekiştirebilirsiniz.

Alternative Method

Mantık yürütme: Seçeneklerde 'deniz seviyesi' veya 'alçak plato' gibi ifadeler geçiyorsa, Türkiye'nin orta kuşak ülkesi olduğunu hatırlayarak bu seçenekleri eleyebilirsiniz.
Estimated Time:50s
Question 78Question →

Türkiye'nin yüksek dağ kütleleri üzerinde sirk çanakları, hörgüç kayalar ve buzul vadileri gibi şekillere rastlanması; ülkenin yer şekilleri çeşitliliği ve geçmiş iklim koşulları hakkında önemli veriler sağlar. Bu yer şekillerinin görüldüğü bir bölgeyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Buzul şekillerinin kıyı seviyesinde görülmemesi, Türkiye'nin özel konum özellikleri (denizellik etkisi) ile açıklanmaktadır.

Answer

Buzul şekillerinin deniz seviyesinde görülmemesinin nedeni denizellik değil, Türkiye'nin orta kuşakta yer alması yani enlem (matematik konum) etkisidir.
Buzul şekillerinin deniz seviyesinde görülmemesi, Türkiye'nin matematik konumu (orta kuşak / enlem etkisi) ile ilgilidir. Özel konum özellikleri (denizellik, karasallık vb.) bu sınır üzerinde ikincil etkiye sahiptir ancak temel belirleyici enlemdir.

Step-by-Step Solution

1
Buzul şekillerinin Türkiye'deki varlığını analiz et.
Buzullar Türkiye'de yalnızca 25002500-30003000 metre üzerindeki dağlarda görülür.
Türkiye orta kuşak ülkesidir, buzulların varlığı yükselti (özel konum) ile açıklanır.
2
Buzulların alt sınırını (deniz seviyesine uzaklığını) değerlendir.
Buzul etkileri kıyılara kadar inemez.
Ekvator'dan kutuplara gidildikçe kalıcı kar sınırı deniz seviyesine yaklaşır; Türkiye orta kuşakta (enlem etkisi) olduğu için bu sınır yüksektedir.
3
Seçeneklerdeki 'Özel Konum - Matematik Konum' ayrımını kontrol et.
Buzulların kıyıda olmaması enlem (matematik konum) sonucudur, denizellik (özel konum) değildir.
Denizellik nemi artırarak bu sınırı aşağı çekmeye çalışsa da enlem etkisi baskındır.

Key Concept

Türkiye'de Buzul Şekilleri ve Dağılış Faktörleri

Hints

1
Bir özelliğin 'neden kıyılarda görülmediğini' düşünürken mutlaka enlem (matematik konum) etkisini hatırlayın.
2
Türkiye'de buzulların varlığı 'yükselti' (özel konum) ile, kıyılarda olmaması ise 'orta kuşak' (enlem) ile açıklanır.
3
C seçeneği, denizellik etkisinin buzulları kıyıdan uzaklaştırdığını iddia ederek matematik ve özel konumu karıştırmaktadır.

Practice More

Buzul şekillerinin en fazla görüldüğü dağ kütlelerini (Kaçkar, Cilo, Aladağlar) harita üzerinde inceleyerek yükselti-enlem ilişkisini pekiştirebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 79Question →

Türkiye'de dış kuvvetlerin yer şekillerini biçimlendirme süreci incelendiğinde, buzulların etkisinin akarsu ve rüzgarlara oranla oldukça sınırlı olduğu görülür. Ancak ülkemizdeki Kaçkar, Erciyes, Bolkar ve Cilo gibi birçok yüksek dağın zirveye yakın kesimlerinde sirk çanakları, hörgüç kayalar ve moren yığınları gibi buzul şekillerine rastlanmaktadır.

Buzulların Türkiye'deki bu sınırlı ama belirgin etkisiyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Buzul şekillerinin varlığı yükselti faktörüyle (özel konum), geniş alanlara yayılamaması ise enlem etkisiyle (matematik konum) ilgilidir.

Answer

Buzul şekillerinin varlığı yükselti (özel konum), bu şekillerin deniz seviyesine inememesi ise enlem (matematik konum) ile açıklanır.
Doğru yargı, buzul şekillerinin varlığını yüksekliğe (özel konum), bu şekillerin kıyıya inemeyip dar alanlarda kalmasını ise Türkiye'nin bulunduğu orta kuşak enlemlerine (matematik konum) bağlayan ifadedir.

Step-by-Step Solution

1
Dış kuvvetlerin etkisini karşılaştırın.
Türkiye'de yer şekillerini en çok akarsular, en az ise buzullar etkiler.
Türkiye'nin orta kuşakta bulunması ve mutlak konum özellikleri buzulların etkisini sınırlandırır.
2
Buzul şekillerinin bulunduğu yerleri analiz edin.
Buzul izleri genellikle 22002200 metrenin üzerindeki yüksek dağlarda görülür.
Yükselti artışı sıcaklığı düşürerek buzulların kalıcı olmasına (özel konum) olanak sağlar.
3
Matematik ve özel konum ayrımını yapın.
Varlık = Özel Konum; Sınırlılık = Matematik Konum.
Türkiye'nin Ekvator'a olan uzaklığı buzulların deniz seviyesine inmesini imkansız kılar.

Key Concept

Buzulların Türkiye'deki Etkisi ve Konum İlişkisi

Hints

1
Türkiye'nin orta kuşakta olması buzulların deniz seviyesine inmesini engeller mi?
2
Dağların zirvelerinde buzul görülmesi için o dağın mutlaka çok yüksek olması gerekir; bu hangi konumla ilgilidir?
3
Buzulların varlığı yükseltiyle (özel konum), kıyıya inememesi ise enlemle (matematik konum) açıklanır.

Practice More

Türkiye'de buzul şekillerinin görülmediği dağları (örneğin Canik veya Yıldız Dağları) yükselti farkıyla analiz ediniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 80Question →

Türkiye'de Kuvaterner (Dördüncü Jeolojik Zaman) boyunca etkili olan buzullaşma dönemlerinde, kalıcı kar sınırı (toktağan kar sınırı) yaklaşık 22002200 metrelere kadar inmiştir. Bu durum, yükseltisi bu sınırın üzerinde kalan dağ zirvelerinde sirk çanakları, hörgüç kayalar ve moren yığınları gibi çeşitli yer şekillerinin oluşmasına imkan sağlamıştır. Buna göre, aşağıdaki dağ kütlelerinden hangisinde yükselti değerlerinin buzul sınırının altında kalması nedeniyle buzul şekillerine rastlanması beklenmez?

Show answer & explanation

Answer: Canik Dağları

Answer

Canik Dağları, yükseltisinin yaklaşık 15001500 metre ile sınırlı olması ve Kuvaterner'deki buzul sınırının (22002200 m) altında kalması nedeniyle buzul şekillerine sahip değildir.
Canik Dağları, Orta Karadeniz bölümünde yer alan ve ortalama yükseltisi oldukça düşük (15001500 m civarı) bir dağ kütlesidir. Türkiye'de buzul şekillerinin oluşabilmesi için gereken minimum yükselti sınırı geçmiş jeolojik dönemlerde dahi 22002200 metre olarak belirlendiği için, Canik Dağları bu sürecin dışında kalmıştır.

Step-by-Step Solution

1
Türkiye'deki geçmiş dönem buzul sınırını belirleme
Kuvaterner döneminde buzullaşma etkisi 22002200 metre ve üzerindeki alanlarda görülmüştür.
Buzul şekillerinin oluşabilmesi için arazinin kalıcı kar sınırının üzerinde bir yükseltiye sahip olması şarttır.
2
Verilen dağların yükselti değerlerini karşılaştırma
Kaçkar, Erciyes, Aladağlar ve Cilo dağları 35003500 metrenin üzerindeyken, Canik Dağları 15001500 metre civarındadır.
Dağların güncel veya geçmiş buzul izleri taşıyıp taşımadığı, onların deniz seviyesinden yüksekliği ile doğrudan ilişkilidir.
3
Yükselti ve buzul sınırı ilişkisini analiz etme
Canik Dağları'nın zirveleri buzul sınırının (22002200 m) çok altında kalmıştır.
Yeterli yükseltiye sahip olmayan dağlarda düşük sıcaklıklar buzul oluşumuna yetecek kadar uzun süre devam etmemiştir.

Key Concept

Buzul şekillerinin dağılımında 'yükselti' (özel konum) temel belirleyicidir; Türkiye'de buzul izleri için dağların genellikle 22002200 metre sınırını aşması gerekir.

Hints

1
Buzul şekillerinin oluşması için bir dağın 'buzul sınırı' denilen belirli bir yüksekliği aşması gerekir.
2
Türkiye'de Orta Karadeniz bölümündeki dağların, Doğu ve Batı Karadeniz'e göre daha alçak olduğunu hatırlayın.
3
Seçeneklerdeki dağlardan hangisinin yükseltisi 20002000 metrenin altındadır?

Practice More

Türkiye'de buzullaşmanın etkilediği diğer alanları (Uludağ, Bolkar, Sultan Dağları vb.) harita üzerinde inceleyerek yükselti-buzul ilişkisini pekiştirebilirsiniz.

Alternative Method

Harita bilgisi kullanarak dağların yükseltilerini kıyaslayabilirsiniz. Orta Karadeniz kıyı kuşağının (Canik Dağları) ulaşımın kolaylığı ve iç kesimlerle bağlantısı, bu dağların alçak olduğunun en büyük kanıtıdır; dolayısıyla buzul etkisinden söz edilemez.
Estimated Time:50s
PreviousPage 4 / 5Next