Türkiye'nin Yer Şekilleri

Türkiye, orta kuşakta yer alan bir ülke olması sebebiyle buzulların yeryüzünü şekillendirici etkisi akarsulara oranla oldukça sınırlıdır. Ancak yüksek dağlık alanlarda hem Kuvaterner (4. Jeolojik Zaman) buzullaşmasına ait izlere hem de güncel buzullara rastlanmaktadır.

Buna göre, Türkiye'deki buzul şekilleri ve bunların dağılış özellikleri ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda dış kuvvetler arasında en az etkiye sahip olan buzullar, mutlak konum özellikleri nedeniyle deniz seviyesinde hiçbir zaman etkili olamamıştır. Buna karşın, ülkemizin yüksek zirvelerinde buzul aşındırması sonucu oluşan sirk çukurları ve biriktirme sonucu oluşan morenlere rastlanmaktadır. Türkiye'de bu yer şekillerinin varlığı ve dağılışı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Türkiye'de akarsular tarafından oluşturulan yer şekilleri incelendiğinde; bazı şekillerin sadece akarsu aşındırmasıyla değil, arazideki kayaçların aşınmaya karşı direnç farkından dolayı sel sularının seçici aşındırmasıyla oluştuğu görülür. Özellikle volkanik tüflerin bulunduğu alanlarda üstteki sert tabakanın (bazalt), alttaki yumuşak tabakayı aşınmaya karşı korumasıyla bu süreç gerçekleşir.

Bu açıklamada oluşum süreci tanımlanan ve Türkiye'de özellikle İç Anadolu Bölgesi'nde yaygın örneklerine rastlanan yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de ovalar oluşum özelliklerine göre delta, tektonik ve karstik ovalar olarak sınıflandırılabilir. Akarsuların taşıdığı alüvyonları deniz kıyısında, sığ bir alanda biriktirmesi sonucunda oluşan ovalara delta ovası adı verilir. Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi bir delta ovasıdır?

Türkiye’deki ovaların oluşumunda etkili olan süreçler çeşitlilik göstermektedir. Bu süreçlerden biri olan akarsu biriktirmesi sonucunda oluşan delta ovaları, ülkenin en verimli tarım alanlarını oluşturur.

Buna göre, bir kıyı şeridinde delta ovası oluşumunun gerçekleşebilmesi için;
I. Kıyıda güçlü alt ve üst akıntıların bulunmaması,
II. Deniz derinliğinin az (kıta sahanlığının geniş) olması,
III. Akarsuyun havzasındaki erozyonun şiddetli olması,
IV. Kıyıda gelgit (medcezir) genliğinin yüksek olması

durumlarından hangilerinin bulunması gereklidir?

Türkiye'de mekanik (fiziksel) çözünmenin şiddetli, bitki örtüsünün ise yetersiz olduğu iç kesimlerde rüzgârlar yer şekilleri üzerinde doğrudan bir etkiye sahiptir. Rüzgârın taşıdığı kum tanelerinin kaya yüzeylerine çarparak onları aşındırmasıyla veya gücünün tükendiği yerlerde malzemeleri üst üste yığmasıyla farklı yer şekilleri meydana gelir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi rüzgârların doğrudan aşındırma faaliyeti sonucunda meydana gelen yer şekillerinden biri değildir?

Türkiye’de buzulların oluşturduğu yer şekilleri üzerine araştırma yapan bir coğrafyacı; yüksek dağlık alanlarda hörgüç kayalar, sirk çukurları ve moren setleri tespit etmiştir. Araştırmacı, bu şekillerin deniz seviyesinden oldukça yüksekte yer aldığını ve Türkiye kıyılarında bu tür oluşumlara rastlanmadığını raporuna eklemiştir.

Bu araştırmacının bulguları ve Türkiye’nin fiziki coğrafya özellikleri dikkate alındığında, aşağıdaki çıkarımlardan hangisine ulaşılamaz?

Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde yer şekillerini şekillendirmede en büyük paya sahip olan kuvvet akarsulardır. Akarsular, bazı durumlarda daha önce oluşturdukları biriktirme yüzeylerini (eski vadi tabanlarını), deniz seviyesindeki değişmeler veya kara kütlesinin yükselmesi (epirojenez) sonucu yeniden aşındırarak basamaklı bir görünüm oluştururlar. Bu bilgilere göre; hem biriktirme hem de aşındırma süreçlerinin farklı zamanlarda etkili olduğu bu karma yapılı yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin farklı bölgelerinde bulunan plato alanları, yükseltileri ve üzerindeki ekonomik faaliyetler bakımından çeşitlilik gösterir. Çoğu plato tarım ve hayvancılık faaliyetleri için kullanılırken, bir plato alanı üzerinde yoğunlaşan şehirleşme ve sanayi tesisleri ile diğerlerinden ayrılmaktadır. Buna göre, Türkiye'nin ortalama yükseltisi en az olan ve üzerinde sanayileşmenin en yoğun olduğu platosu aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de yer şekillerinin oluşum sürecinde dış kuvvetler içerisinde en az paya sahip olan unsur buzullardır. Ancak günümüzde Kaçkar, Erciyes ve Cilo gibi dağların zirvelerinde sirk gölleri, buzul vadileri ve moren yığınları gibi şekillere rastlanmaktadır. Türkiye'nin matematik konumu gereği deniz seviyesinde buzul şekillerine rastlanmazken, yüksek dağlık alanlarda bu izlerin görülmesi aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?

Türkiye'de akarsuların ağız kesimlerinde delta ovalarının oluşabilmesi; kıyı derinliğinin az olması (sığ kıyı), kıyıda güçlü akıntıların bulunmaması ve akarsuyun bol miktarda alüvyon taşıması gibi şartlara bağlıdır. Sakarya Nehri, havza genişliği ve taşıdığı yıllık alüvyon miktarı bakımından oldukça zengin bir potansiyele sahip olmasına rağmen, döküldüğü Karadeniz kıyısında Çukurova, Bafra veya Çarşamba gibi geniş bir delta ovası oluşturamamıştır.

Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de özellikle İç Anadolu'nun volkanik tüflerle kaplı alanlarında ve Güneydoğu Anadolu'nun kurak sahalarında sel sularının ve yüzey akışına geçen suların yamacı parçalamasıyla oluşan, tarımsal açıdan verimsiz, pürüzlü ve yarılmış yer şekillerine "kırgıbayır" (badlands) denir.

Buna göre, bir sahada kırgıbayır oluşumunun yaygınlaşması, o bölge hakkında aşağıdakilerden hangisinin kanıtı olamaz?

Türkiye'deki ovalar oluşum kökenlerine göre farklı sınıflara ayrılmaktadır. Aşağıdaki tabloda bu oluşum türlerinden üçüne ait temel özellikler verilmiştir:

Buna göre, aşağıdaki seçeneklerin hangisinde bu özelliklere sahip ova örnekleri sırasıyla doğru bir şekilde gruplandırılmıştır?

Türkiye'de yer şekillerinin oluşum ve değişim süreçlerinde etkili olan dış kuvvetler ile kütle hareketleri, benzer arazi özelliklerinde görülseler de işleyiş biçimleri açısından temel farklılıklar gösterir. Özellikle erozyon ve heyelan olayları, çoğu zaman halk arasında karıştırılsa da doğurduğu sonuçlar ve korunma yöntemleri bakımından birbirinden ayrılır.

Buna göre, erozyon ve heyelan süreçleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi bu iki doğa olayını birbirinden ayıran temel bir farktır?

Türkiye'de ovalar oluşum süreçlerine göre farklı kategorilerde değerlendirilir. Akdeniz Bölgesi'nde yer alan ovaları inceleyen bir araştırmacı şu sınıflandırmayı yapmıştır:

$I.$ Akarsuların taşıdığı alüvyonları deniz kıyısında biriktirmesiyle oluşan ovalar (Delta).
$II.$ Karstik (kalkerli) arazilerde kimyasal çözünme sonucu meydana gelen geniş çukurluklardaki ovalar (Polye).

Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi araştırmacının belirlediği bu kategorilerden herhangi birine dahil edilemez?

Türkiye'nin jeolojik gelişim süreci incelendiğinde, arazinin büyük bir kısmının yakın jeolojik zamanlarda (Senozoyik) şekillendiği görülmektedir. Bu süreçte meydana gelen tektonik ve epirojenik olayların kronolojik sınıflandırılması, Türkiye arazisinin genç yapısını anlamak açısından temel bir öneme sahiptir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Türkiye'de Kuvaterner (IV. Jeolojik Zaman) döneminde meydana gelen gelişmelerden biri değildir?

Türkiye'nin kıyı bölgelerinde akarsu biriktirme faaliyetleri sonucunda oluşan delta ovalarının özellikleri ve oluşum şartları üzerine çalışma yapan bir öğrenci grubu, farklı bölgelerdeki durumları değerlendirmiştir.

Buna göre, aşağıdaki öğrenci değerlendirmelerinden hangisi akarsu şekillerinin oluşum süreçleri hakkında temel bir coğrafi yanılgı (bilgi yanlışı) içermektedir?

Türkiye'de dağların kıyı çizgisine göre konumu ve yükselti değerleri, kıyı ile iç kesimler arasındaki ulaşım olanaklarını ve limanların hinterland (art bölge) genişliğini doğrudan etkiler. Karadeniz kıyı kuşağında yer alan limanların büyük bir kısmında dağların hemen kıyıdan yükselmesi hinterlandı daraltırken, Samsun Limanı bu durumun en belirgin istisnasını oluşturur.

Samsun Limanı'nın Karadeniz'deki diğer limanlara göre daha geniş bir hinterlanda sahip olmasında, bölgedeki hangi dağ sırasının yükseltisinin az olması ve kıyıdan daha geride uzanması temel etkendir?

Türkiye'de karstik yer şekillerinin oluşum süreçleri, litolojik özellikleri ve coğrafi dağılışı dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi karstik topoğrafya ile ilgili hatalı bir bilgi içermektedir?

Türkiye'nin genç oluşumlu bir arazi yapısına sahip olması nedeniyle akarsularımızın çoğu yatak eğimi fazla ve akış hızı yüksek olan akarsulardır. Ancak zamanla bir akarsu, yatağını deniz seviyesine kadar aşındırarak "denge profili" adı verilen bir aşamaya ulaşabilir. Buna göre, bir akarsuyun denge profiline (kaide seviyesine) ulaşması durumunda bu akarsuda aşağıdaki değişimlerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?