Examkin

Karstik Şekiller

75 questions

Question 41Question →

Türkiye'de topoğrafyanın şekillenmesinde arazinin kayaç özellikleri (litolojik yapı) oldukça etkilidir. Suda kolay çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlarda, yer altı ve yer üstü sularının kimyasal aşındırması ile biriktirmesi sonucu karstik yer şekilleri meydana gelir.

Buna göre; aşağıdaki yer şekillerinden hangisinin ait olduğu oluşum süreci, üzerinde geliştiği temel kayaç türü ve Türkiye'de tipik olarak görüldüğü alan doğru eşleştirilmiştir?

  1. A
    Peribacası – Karstik Aşınım – Volkanik Tüf – Nevşehir ve çevresi
  2. B
    Traverten – Karstik Aşınım – Kalker (Kireç taşı) – Denizli ve çevresi
  3. Polye – Karstik Aşınım – Kalker (Kireç taşı) – Teke ve Taşeli PlatolarıAnswer
  4. D
    Dolin – Karstik Birikim – Jips (Alçı taşı) – Sivas ve çevresi
  5. E
    Lapya – Karstik Birikim – Kaya tuzu – Çankırı ve çevresi

Answer

Polyenin 'Karstik Aşınım', 'Kalker (Kireç taşı)' ve 'Teke ve Taşeli Platoları' ile eşleştirildiği seçenek bütünüyle doğrudur.
Karstik şekillerin en büyüğü olan polyeler (karstik ovalar), kalın kalker (kireç taşı) tabakalarının bulunduğu Akdeniz Bölgesi'nde (Teke ve Taşeli platoları, Göller Yöresi) yaygın olarak görülen karakteristik karstik aşınım şekilleridir. Formasyon, kayaç ve bölge ilişkisi tamamen doğrudur.

Step-by-Step Solution

1
Verilen yer şekillerinin temel oluşum mekanizmalarını (hangi dış kuvvete ait olduklarını) belirlemek.
Peribacasının akarsu ve sel aşınım şekli olduğu, dolayısıyla karstik sınıflandırmaya girmediği tespit edilir.
Karstik olmayan çeldiricileri (örneğin volkanik arazilerdeki peribacalarını) ilk aşamada elemek için.
2
Kalan karstik şekilleri, oluşum süreçlerine göre aşınım ve birikim olarak ikiye ayırmak.
Travertenin karstik birikim; dolin, lapya ve polyenin ise karstik aşınım şekli olduğu belirlenir. Aşınım/birikim ayrımı yanlış yapılan seçenekler elenir.
Sadece erimeyle (aşınım) ve çökelmeyle (birikim) oluşan şekillerin ayrımını test etmek için.
3
Kategori eşleştirmesi doğru kalan seçeneklerdeki kayaç ve yöre bilgisini doğrulamak.
Polyenin (karstik ova), kalker üzerinde geliştiği ve Akdeniz Bölgesi'nde (Teke ve Taşeli) çok yaygın olduğu doğrulanır.
Hem bölgesel dağılışı hem de litolojik yapıyı eksiksiz ve doğru eşleştiren tek seçeneği bulmak için.

Key Concept

Karstik yer şekillerinin sınıflandırılması (Aşınım ve Birikim), kayaç yapıları ve Türkiye'deki coğrafi dağılışı

Hints

1
Verilen yer şekillerinden bir tanesi karstik (kimyasal çözünme) süreçlerle değil, volkanik arazilerde sel sularının aşındırmasıyla oluşmuştur. İlk olarak o seçeneği eleyebilirsiniz.
2
Karstik şekiller aşınım ve birikim olarak ikiye ayrılır. Pamukkale'deki travertenler çökelme sonucu oluşan 'birikim' şekilleridir. Çukurlaşma ile oluşan dolin ve lapyalar ise 'aşınım' şeklidir.
3
Teke ve Taşeli platoları (Akdeniz Bölgesi), Türkiye'de kalker (kireç taşı) üzerinde gelişen büyük karstik 'aşınım' düzlüklerinin (polye) en tipik örneklerini barındırır.

Practice More

Türkiye haritası üzerinde kalker (Toroslar), jips (Sivas çevresi) ve kaya tuzu (Çankırı çevresi) dağılımını gösteren yerlerin incelenmesi.

Alternative Method

Eşleştirmeleri doğrudan tek tek ezberlemek yerine, 'birikim' denildiğinde sadece çökelme (traverten, sarkıt, dikit, sütun) aranmalı, diğer tüm çukurluk ve düzlük formları 'aşınım' kategorisine alınmalıdır.
Estimated Time:1m 0s
Question 42Question →

Türkiye'deki karstik sahaların gelişim süreçleri ve morfolojik yapıları incelendiğinde; bazı bölgelerde yer altı drenajının dikey yönde binlerce metrelik derinliklere ulaşarak karmaşık mağara sistemleri oluşturduğu, bazı bölgelerde ise yer altı su seviyesine bağlı olarak gelişen yatay yönlü sığ çanakların ve geniş düzlüklerin baskın olduğu görülür. Bölgesel ölçekte gözlenen bu morfolojik gelişim farklılığı üzerinde aşağıdakilerden hangisi daha belirleyici olmuştur?

  1. Kalker tabakalarının Akdeniz kuşağında daha kalın, saf ve tektonik olarak yükselmiş olması nedeniyle yer altı su dolaşımının dikey yönde derinlere kadar inebilmesiAnswer
  2. B
    Karstik aşınım süreçlerinin sadece kıyı bölgelerindeki nemli iklim koşullarında gerçekleşmesi nedeniyle iç bölgelerdeki şekillerin aslında rüzgar aşındırmasıyla oluşması
  3. C
    Akdeniz'deki mağara sistemlerinin tamamının I. Jeolojik Zaman'daki masif arazilerde oluşması nedeniyle yer kabuğunun daha dirençli olup dikey yönde kırılması
  4. D
    İç Anadolu'daki karstik düzlüklerin oluşumunun, bölgenin matematik konumu gereği daha az yağış alması ve kimyasal çözünmenin tamamen durmasıyla açıklanması
  5. E
    Karstik nehirlerin taşıdığı alüvyon miktarının çok yüksek olması nedeniyle, Akdeniz'deki dikey boşlukların zamanla dolup yüzeyde delta ovalarına dönüşmesi

Answer

Akdeniz kuşağındaki kalker tabakalarının kalınlık, saflık ve tektonik yükselme özellikleri nedeniyle dikey yönde gelişimin daha baskın olması
Karstik şekillerin derinliği ve gelişim yönü; tabaka kalınlığına, kayacın saflığına (çözünme kapasitesi) ve arazinin deniz seviyesinden yüksekliğine bağlıdır. Batı Toroslar'da kalker tabakalarının çok kalın ve saf olması, tektonik yükselmeyle birleşince suların dikey yönde derinlere sızmasına ve devasa mağara sistemlerinin oluşmasına olanak tanımıştır. İç Anadolu'da ise tabakaların daha yatay uzanışı ve taban seviyesinin yüksekliği, gelişimin yüzeye yakın ve yatay yönde kalmasına neden olmuştur.

Step-by-Step Solution

1
Bölgesel farkı analiz et
Akdeniz'de dikey (derin), İç Anadolu'da yatay (yüzey) gelişim saptanmıştır.
Sorunun kökünde belirtilen morfolojik farkın nedenini bulmak için litolojik ve tektonik veriler karşılaştırılmalıdır.
2
Litolojik özellikleri karşılaştır
Toroslar'daki kalker tabakaları binlerce metre kalınlığa ve yüksek saflık derecesine sahiptir.
Kayaç ne kadar saf ve kalınsa, suyun yer altına sızarak dikey yönde yol alması o kadar kolaylaşır.
3
Tektonik etkiyi değerlendir
Toroslar'ın epirojenik yükselmesi, karstik taban seviyesini derinleştirmiştir.
Yükselen arazide yer altı su seviyesi derinde kalır, bu da suların yüzeyden derine doğru dikey hareketini zorunlu kılar.

Key Concept

Karstlaşmada Litoloji ve Tektone-Morfoloji İlişkisi

Hints

1
Akdeniz'deki Toros Dağları'nın yükseltisi ile İç Anadolu platolarının yapısını kıyaslayın.
2
Bir mağaranın derinlere inebilmesi için yer altı su seviyesinin derinde olması ve tabakanın kalın olması gerekir.

Practice More

Jips karstı (İç Anadolu/Sivas) ile Kalker karstı (Akdeniz) arasındaki çözünme hızı farklarını inceleyin.
Estimated Time:2m 0s
Question 43Question →

Karstik bölgelerde yer altı sularının aşındırması sonucu oluşan büyük mağara ve galerilerin tavanlarının, üzerindeki yükü taşıyamayarak çökmesiyle meydana gelen dik kenarlı, derin doğal kuyulara ne ad verilir?

  1. A
    Lapya
  2. ObrukAnswer
  3. C
    Polye
  4. D
    Sarkıt
  5. E
    Traverten

Answer

Yer altındaki mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin kuyulara obruk adı verilir.
Doğru cevap olan obruk, karstik arazilerde yer altı suyunun eritme etkisiyle oluşturduğu geniş mağara veya galeri tavanlarının zamanla zayıflayarak aniden çökmesiyle meydana gelen, derinliği yüzlerce metreyi bulabilen dik yamaçlı çukurlardır. Mersin'deki Cennet ve Cehennem obrukları ile Konya'daki Kızören obruğu bu oluşumun en tipik örnekleridir.

Step-by-Step Solution

1
Soruda verilen yer şeklinin oluşum mekanizmasını analiz et.
Mekanizmanın 'yer altı boşluklarının tavanının çökmesi' olduğu belirlendi.
Bu mekanizma, aşınım şekilleri içindeki 'çökme' kökenli şekilleri bulmamızı sağlar.
2
Tanımlanan 'dik kenarlı ve derin kuyu' özelliğini karşılayan terimi hatırla.
Bu özelliklere sahip yer şeklinin 'obruk' olduğu tespit edildi.
Karstik terminolojide mağara tavanı çökmesiyle oluşan yapı obruktur.

Key Concept

Karstik Aşınım Şekilleri: Obruk Oluşumu

Hints

1
Soruda bir 'çökme' olayından bahsediliyor. Aşınım şekillerini düşünün.
2
Mersin'deki 'Cennet ve Cehennem' bu yer şeklinin en bilinen örnekleridir.
3
Mağara tavanının çökmesiyle oluşan dikey kuyulara verilen isim 'O' harfi ile başlar.

Practice More

Karstik aşınım şekillerini küçükten büyüğe (Lapya-Dolin-Uvala-Polye) sıralayarak büyüklük farklarını pekiştirebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 44Question →

Kireç taşı (kalker) ve alçı taşı (jips) gibi suda kolay çözünebilen kayaçların bulunduğu sahalara "karstik arazi" denir. Bu alanlarda suların kayaları kimyasal yolla eritmesi sonucunda lapya, dolin, polye ve obruk gibi aşınım şekilleri; suların içindeki eriyik minerallerin çökelmesiyle ise sarkıt ve dikit gibi birikim şekilleri meydana gelmektedir.

Türkiye'de karstik arazilerin özellikleri ve coğrafi dağılışı dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. İç Anadolu Bölgesi'nde, özellikle Sivas ve çevresinde alçı taşı (jips) kayacının çözünmesiyle oluşan karstik şekillere rastlanmaktadır.Answer
  2. B
    Karstik yer şekillerinin ülkemizdeki dağılışı istisnasız olarak yalnızca kireç taşının yoğun bulunduğu Akdeniz Bölgesi ile sınırlıdır.
  3. C
    Bu yer şekilleri, akarsuların bol miktarda malzeme taşıdığı ve kıta sahanlığının geniş olduğu sığ kıyılarda meydana gelmektedir.
  4. D
    Karstik araziler genel olarak, birinci jeolojik zamanda (Paleozoik) oluşmuş ve deprem riskinin az olduğu sert masif kütlelerle aynı yayılışı gösterir.
  5. E
    Karstik şekillerin Türkiye'deki dağılışı, matematik konuma (enlem etkisine) bağlı olarak kuzeyden güneye doğru inildikçe düzenli bir şekilde artış gösterir.

Answer

İç Anadolu Bölgesi'nde Sivas ve çevresinde alçı taşı (jips) türü çözünebilen kayaçların varlığına bağlı olarak karstik yer şekilleri oluşmaktadır.
Karstik yer şekilleri kireç taşı (kalker), alçı taşı (jips) ve kaya tuzu gibi kimyasal yolla çözünebilen kayaçların bulunduğu arazilerde meydana gelir. Türkiye'de alçı taşı (jips) en yaygın olarak İç Anadolu Bölgesi'nde, özellikle de Sivas, Çankırı ve Erzincan çevrelerinde bulunur. Suların bu jipsli arazileri eritmesi sonucunda tıpkı Akdeniz'de olduğu gibi çeşitli karstik aşınım ve birikim şekilleri oluşur. Bu nedenle Sivas ve çevresinde jips karstına rastlanması kesinlikle doğru bir coğrafi bilgidir.

Step-by-Step Solution

1
Karstik arazilerin temel özelliğini hatırlamak.
Karstik araziler kireç taşı (kalker) ve alçı taşı (jips) gibi suda kolay eriyebilen kayaçların bulunduğu yerlerdir.
Oluşum sürecinin anlaşılması, bu kayaçların nerede bulunduğunu tespit etmek için gereklidir.
2
Türkiye'de karstik kayaçların dağılışını bölgelere göre analiz etmek.
Kalker (kireç taşı) en çok Akdeniz Bölgesi'nde, Jips (alçı taşı) ise en çok İç Anadolu Bölgesi'nde (Sivas, Çankırı çevresi) yer alır.
Karstik şekillerin sadece bir bölgeye özgü olmadığı, kayaç türüne göre farklı bölgelerde de görülebildiği bilgisini doğrulamak için.
3
Seçeneklerdeki ifadeleri doğrulamak.
Sivas ve çevresinde jips tabanına bağlı karstik şekillerin görüldüğünü belirten ifade coğrafi olarak kesin ve doğru bir bilgidir.
Öğrenilen teorik bilginin pratik mekan eşleştirmesini tamamlamak için.

Key Concept

Karstik arazilerin Türkiye'deki kayaç türlerine (Kalker ve Jips) göre genel dağılışı

Hints

1
Karstik arazilerin sadece kireç taşı (kalker) üzerinde değil, alçı taşı (jips) üzerinde de oluşabileceğini hatırlayın.
2
Alçı taşı olarak bilinen 'jips' kayacının ülkemizde en yaygın bulunduğu bölge İç Anadolu'dur.
3
Seçenekler arasında İç Anadolu'da yer alan illeri (özellikle Sivas'ı) ve burada jips kayacının oluşturduğu yer şekillerini içeren cümleye odaklanın.

Practice More

Türkiye'deki kireç taşı (kalker) arazilerinin özellikle Teke ve Taşeli platolarında yoğunlaşması konusunu tekrar edebilirsiniz.

Alternative Method

Sorudaki ifadeleri eleyerek de ilerleyebilirsiniz. Enlem etkisinden bahseden, masif arazilerle karıştıran veya akarsu biriktirmesinden bahseden seçeneklerin karstik yapıyla ilgisi olmadığını fark edebilirsiniz.
Estimated Time:1m 0s
Question 45Question →

Türkiye'de karstik topoğrafyanın gelişimi; kayaç yapısı, iklim özellikleri ve tektonik hareketler gibi faktörlerden etkilenmektedir. Ülkemiz, hem karstik aşınım hem de karstik birikim şekilleri bakımından oldukça zengin bir çeşitliliğe sahiptir.

Buna göre, Türkiye'deki karstik yer şekilleri ve dağılışı ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

  1. A
    Batı Toroslar'da kalker tabakalarının saf ve kalın olması, dikey yönde derinleşen mağara ve düden sistemlerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır.
  2. B
    Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde, kalkere oranla daha kolay çözünebilen jips (alçı taşı) ve kaya tuzu karstına ait örnekler görülür.
  3. C
    Polyeler (karstik ovalar), karstik aşınım şekillerinin en büyüğüdür ve Türkiye'de en yaygın olarak Akdeniz Bölgesi'ndeki Göller Yöresi'nde bulunurlar.
  4. D
    Obruklar, yer altındaki mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan doğal kuyulardır ve son yıllarda Konya Ovası'nda sayıları artış göstermektedir.
  5. Travertenler, yer altı sularının içindeki kirecin yüzeye çıktığı alanlarda temas ettiği kayaçları aşındırması sonucu oluşan basamaklı yer şekilleridir.Answer

Answer

Travertenlerin kimyasal aşındırma değil, kimyasal biriktirme (çökelme) süreciyle oluştuğunu belirten ifade yanlıştır.
Doğru yanıt olan seçenek, travertenleri bir 'aşınım' şekli olarak tanımladığı için yanlıştır. Travertenler, karstik kaynak sularının içindeki kalsiyum karbonatın karbondioksitin açığa çıkmasıyla yüzeyde birikmesi sonucu oluşan tipik bir karstik birikim (çökelme) şeklidir. Pamukkale (Denizli) bunun en güzel örneğidir.

Step-by-Step Solution

1
Karstik şekilleri aşınım ve birikim olarak sınıflandırın.
Lapyalar, dolinler, uvalalar, polyeler, mağaralar, düdenler ve obruklar 'aşınım'; travertenler ve sarkıt/dikit/sütunlar ise 'birikim' şeklidir.
Soruda verilen seçeneğin bilimsel sınıflandırmaya uygunluğunu denetlemek gerekir.
2
Travertenlerin oluşum mekanizmasını analiz edin.
Yer altı sularındaki kalsiyum bikarbonatın, suyun yüzeye çıktığı yerde karbondioksit gazının uçmasıyla kalsiyum karbonat (kireç) şeklinde dibe çökmesiyle oluşur.
Travertenlerin aşındırma mı yoksa biriktirme mi yaptığını belirlemek için oluşum süreci bilinmelidir.
3
Seçeneklerdeki bölgesel dağılımları kontrol edin.
Batı Toroslar (Kalker), Sivas (Jips), Konya (Obruk) ve Göller Yöresi (Polye) eşleştirmeleri Türkiye coğrafyasına tam uyum sağlar.
KPSS sorularında kavramsal bilginin yanı sıra mekânsal (harita) bilgisi de test edilir.

Key Concept

Karstik Birikim Şekilleri ve Oluşum Süreçleri

Hints

1
Yer şekillerini sınıflandırırken 'biriktirme' ve 'aşındırma' arasındaki temel farka odaklanın.
2
Traverten denildiğinde akla gelen Pamukkale'nin, kireçli suyun çökelmesiyle mi yoksa toprağın kazılmasıyla mı oluştuğunu düşünün.
3
Sivas'taki jips karstı ile Akdeniz'deki kalker karstı Türkiye'nin iki önemli karst tipidir ve her ikisi de mevcuttur.

Practice More

Karstik şekillerin oluşum sırasını (lapya > dolin > uvala > polye) ve karstik suların tarımda neden kısıtlı kullanıldığını (su sızması) tekrar edin.

Alternative Method

Eleme yöntemiyle ilerleyin: Sivas'ta jips olduğunu, Konya'da obruk olduğunu ve Toroslar'ın karstın merkezi olduğunu biliyorsanız, geriye kalan 'aşınım/birikim' ayrımı üzerindeki teknik hatayı fark edebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 46Question →

Türkiye'nin karst topoğrafyası incelendiğinde; Batı Toroslar'da kireç taşı (kalker) üzerinde gelişen şekiller ile Sivas-Erzincan çevresinde alçı taşı (jips) üzerinde gelişen şekillerin hem morfolojik büyüklükleri hem de yer altı suyunun kimyasal özellikleri bakımından belirgin farklılıklar gösterdiği görülür.

Buna göre, bu iki karstik bölge kıyaslandığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. A
    Batı Toroslar'daki kalker arazilerde lapya gibi mikro şekiller, jips arazilerindeki benzerlerine göre daha belirsiz ve yuvarlak hatlara sahiptir.
  2. B
    Jips üzerinde oluşan karstik şekiller, alçı taşının çözünme hızının çok daha yüksek olması nedeniyle Batı Toroslar'daki polyelerden daha geniş alan kaplayan ovalar meydana getirir.
  3. Batı Toroslar'da kalkerin kalınlığı ve tektonik süreçlerin etkisiyle büyük ölçekli polye ovaları yaygınken; Sivas çevresinde jipsin hızlı çözünmesiyle oluşan daha küçük ölçekli dolin ve obruk yapıları karakteristiktir.Answer
  4. D
    Her iki bölgedeki karstik süreçler sonucunda oluşan yer altı suları, çözünmüş madde miktarlarının aynı olması sebebiyle tarımsal sulama ve içme suyu kaynağı olarak aynı verimliliğe sahiptir.
  5. E
    Sivas çevresindeki karstik şekillerin temel morfolojik özellikleri, kimyasal çözünmeden ziyade IVIV. Jeolojik Zaman'daki buzul aşındırmasına bağlı olarak şekillenmiştir.

Answer

Batı Toroslar'daki kireç taşı (kalker) arazilerde tektonik ve karstik süreçlerin birleşmesiyle polye adı verilen geniş karstik ovalar (Elmalı, Kestel vb.) oluşurken; Sivas-Erzincan çevresindeki alçı taşı (jips) arazilerde daha hızlı çözünme nedeniyle genellikle daha küçük ölçekli dolin, uvala ve obruk yapıları yaygın olarak görülür.
Batı Toroslar'daki kalker tabakaları çok kalın ve geniştir; ayrıca bölgenin tektonik yapısı (çöküntü alanları) ile birleşince dünyanın en büyük karstik aşınım şekilleri olan polyeler (karstik ovalar) ortaya çıkar. Sivas çevresindeki jips ise çok yumuşak ve aşırı çözünür bir yapıda olduğundan, geniş ovalar yerine daha çok küçük dolinler veya derin obruklar (Örneğin Hafik ve Zara çevresindeki obruk gölleri) oluşturur.

Step-by-Step Solution

1
Bölgelerin litolojik yapılarını tanımla.
Batı Toroslar kalker (kireç taşı), Sivas-Erzincan çevresi ise jips (alçı taşı) bakımından zengindir.
Karstik şekillerin büyüklüğü ve tipi, üzerine oluştukları kayaç türüne (litoloji) doğrudan bağlıdır.
2
Kayaçların çözünme hızlarını ve ortaya çıkardıkları şekilleri karşılaştır.
Jips kalkerden daha hızlı çözünür ancak kalker tabakaları daha kalın ve dayanıklıdır.
Kalker arazilerde şekillerin daha büyük (polye) ve keskin olmasının nedeni tabaka kalınlığı ve yapısal dayanıklılıktır.
3
Hidrografik özellik farklarını belirle.
Jips karstındaki sular sülfatlı ve acı, kalker karstındaki sular ise kireçli fakat genellikle kullanılabilir niteliktedir.
Kayaçların kimyasal bileşimi, içinden geçen suyun mineral yapısını ve dolayısıyla kullanım potansiyelini belirler.

Key Concept

Karstik şekillerin morfolojisi üzerindeki litolojik (kayaç yapısı) ve tektonik etkiler.

Hints

1
Türkiye'deki en büyük karstik şekil olan 'Polye' ovalarının hangi bölgede ve hangi kayaç üzerinde yaygın olduğunu hatırlayın.
2
Sivas çevresindeki jips (alçı taşı) karstının, suyun tadı ve şekillerin büyüklüğü üzerindeki etkisini düşünün.
3
Polye ovaları (TAKKE kodlaması: Tefenni, Acıpayam, Korkuteli, Kestel, Elmalı) sadece kireç taşı arazilerinde görülür; jips arazilerinde ise daha çok obruk ve dolinler yaygındır.

Practice More

Karstik aşınım şekilleri (Lapya, Dolin, Uvala, Polye) ile birikim şekillerini (Sarkıt, Dikit, Sütun, Traverten) ayırt etmeye yönelik soruları çözebilirsiniz.
Estimated Time:1m 40s
Question 47Question →

Türkiye'de kalker (kireç taşı), jips (alçı taşı) ve kaya tuzu gibi kimyasal tortul kayaçların yaygın olduğu bölgelerde, yer üstü ve yer altı sularının etkisiyle "karstik şekiller" meydana gelmektedir. Bu sahalarda suların kayaçları çözündürmesi sonucu farklı boyutlarda erime çukurlukları oluşur.

Buna göre, aşağıdakilerin hangisinde bu aşınım şekilleri küçükten büyüğe doğru sıralanmıştır?

  1. Lapya - Dolin - Uvala - PolyeAnswer
  2. B
    Polye - Uvala - Dolin - Lapya
  3. C
    Dolin - Lapya - Polye - Uvala
  4. D
    Uvala - Polye - Lapya - Dolin
  5. E
    Lapya - Uvala - Dolin - Polye

Answer

Karstik aşınım şekillerinin küçükten büyüğe doğru sıralaması Lapya - Dolin - Uvala - Polye şeklindedir.
Doğru sıralama olan 'Lapya - Dolin - Uvala - Polye', karstik aşınma sürecinin doğal ilerleyişini ve şekillerin kapladığı alanın büyüklüğünü yansıtır. Lapyalar santimetre veya metre boyutundaki kanallar iken, polyeler kilometrelerce genişlikteki ovalardır.

Step-by-Step Solution

1
Kayaç yapısının etkisini belirle
Kalker ve jips gibi kayaçlar suyla temas ettiğinde kimyasal olarak çözünür (erir).
Karstik şekillerin temel oluşum mekanizması kimyasal aşınmadır.
2
Aşınım şekillerini boyutlarına göre sınıflandır
En küçük yüzey pürüzleri lapyadır. Bunlar büyüyünce dolin, dolinler birleşince uvala, uvalalar da birleşince polye (karstik ova) oluşur.
Çözünme süreci zamanla daha geniş alanları kapsayarak küçük şekillerin büyük şekillere dönüşmesine neden olur.
3
Doğru sıralamayı seç
Lapya < Dolin < Uvala < Polye sıralaması elde edilir.
Hiyerarşik düzen küçükten büyüğe doğru bu şekildedir.

Key Concept

Karstik Aşınım Şekillerinin Hiyerarşisi

Hints

1
Karstik şekiller suyun kayaçları eritmesiyle oluşur; en küçük şekli en başta arayın.
2
En geniş karstik alanların 'karstik ovalar' (polye) olduğunu hatırlayın; bu şekil en sonda olmalıdır.
3
Lapyalar santimetre boyutundadır, dolinler birkaç yüz metreye ulaşabilir, polyeler ise kilometrelerce uzanır.

Practice More

Karstik birikim şekilleri olan sarkıt, dikit ve travertenlerin oluşum süreçlerini inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 48Question →

Türkiye'de Batı Toroslar kuşağında yer alan mağara sistemlerinin ve düdenlerin binlerce metre derinliğe ulaşarak dikey yönde büyük bir gelişim göstermesi, İç Anadolu'daki karstik aşınım düzlükleri ve sığ obruk sahaları ile belirgin bir tezat oluşturur. Litolojik özelliklerin benzer olduğu durumlarda bile görülen bu farklılık, bölgenin jeomorfolojik evrimiyle ilişkilidir.

Toroslar kuşağındaki karstik sistemlerin dikey yönde bu denli derinleşebilmesinin ve büyük bir dikey kapasiteye sahip olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A
    Akdeniz Bölgesi'nde yıllık toplam yağış miktarının ve nemliliğin İç Anadolu'ya göre çok daha yüksek olması
  2. Toroslar'ın epirojenik yükselme ile taban seviyesinden uzaklaşması sonucu yer altı su seviyesinin derine inmesiAnswer
  3. C
    Bölgedeki kalker tabakalarının saflık derecesinin İç Anadolu'daki jips ve kaya tuzu tabakalarından daha yüksek olması
  4. D
    Taurus dağ kuşağının deniz kıyısına yakın olması nedeniyle kimyasal ayrışmanın yıl boyu kesintisiz sürmesi
  5. E
    Karstik erime sürecinin sadece yüksek sıcaklık ve basınç altındaki derin tabakalarda gerçekleşebilmesi

Answer

Toroslar'ın epirojenik olarak yükselmesi sonucu taban seviyesinin alçalması ve yer altı sularının daha derine sızarak dikey çözünme gerçekleştirmesi
Karstik şekillerin dikey yönde (derinlemesine) gelişmesi, yer altı sularının ne kadar derine sızabileceğiyle doğrudan ilişkilidir. Toroslar, Neotektonik dönemde epirojenik olarak yükseldiği için bölgedeki karstik yüzey ile deniz seviyesi (taban seviyesi) arasındaki fark açılmıştır. Bu durum, yer altı sularının hidrolojik olarak çok daha derinlere inmesine ve bu hat boyunca devasa galeriler ile derin mağaralar açmasına neden olmuştur.

Step-by-Step Solution

1
Karstik gelişimin dikey ve yatay yönlerini analiz et
Toroslar'da dikey (derin mağaralar), İç Anadolu'da ise daha çok yatay/yüzeysel (obruk, düzlük) gelişim olduğu saptanır.
Sorunun odaklandığı 'dikey derinleşme' kavramını tanımlamak gerekir.
2
Taban seviyesi kavramı ile tektonik yükselim arasındaki ilişkiyi kur
Bir bölge yükseldikçe (epirojenez), yer altı suyunun ulaşmaya çalıştığı en alt seviye (deniz veya havza tabanı) ile yüzey arasındaki mesafe artar.
Suyun dikey yönde hareket edebileceği potansiyel alanı belirleyen ana faktör budur.
3
Hidrolik eğim ve dikey karstlaşma sonucuna ulaş
Yükselen Toroslar'da yer altı suları yer çekimi etkisiyle daha derinlere sızar ve bu dikey hat boyunca kimyasal çözünme yaparak derin mağara sistemlerini oluşturur.
Dikey kapasitenin neden Toroslar'da, yatay gelişimin neden İç Anadolu havzalarında yaygın olduğunu açıklar.

Key Concept

Taban Seviyesi ve Epirojenezin Karstlaşmaya Etkisi

Hints

1
Dikey yönde derinleşme, suyun yer altına sızabileceği potansiyel mesafe ile ilgilidir.
2
Bir yer şeklinin dikey boyutunu belirleyen 'taban seviyesi' kavramını düşünün; arazi yükseldikçe bu seviye ile fark artar.
3
Toroslar'ın yüksek dağlar olması, İç Anadolu'nun ise bir plato/havza olması dikey gelişimi nasıl etkiler?

Practice More

Karstik şekillerin dikey gelişimini etkileyen diğer bir faktör olan 'tabaka eğimi' konusuna göz atabilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 49Question →

Türkiye'de karstik şekillerin gelişim süreci ve morfolojik özellikleri üzerinde ana kayacın litolojik özellikleri (saflık derecesi, direnci, çözünme hızı vb.) belirleyici bir rol oynar. Batı Toroslar'daki kalker (kireç taşı) arazileri ile Sivas ve Erzincan çevresindeki jips (alçı taşı) sahaları karşılaştırıldığında; jips üzerinde gelişen karstik süreçlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. Kayıp oranının ve erime hızının çok yüksek olması nedeniyle oluşan yer şekillerinin ömrü daha kısa ve boyutları genellikle daha küçüktür.Answer
  2. B
    Üzerinde gelişen erime çukurları (polye ve uvalalar), kalkerli sahalardaki örneklerine göre çok daha geniş tarım alanları ve düzlükler oluşturur.
  3. C
    Akdeniz iklim bölgesinde yer almadığı için bu arazilerde kimyasal çözünme yerine sadece fiziksel ayrışma süreçleri etkilidir.
  4. D
    Yüzey sularının sızma kapasitesi düşük olduğundan, bu sahalarda yer altı mağara sistemleri ve galeri oluşumları gözlenmez.
  5. E
    Üzerinde gelişen toprak örtüsü (Terra-rossa), demir oksit oranı yüksek olduğu için jips karstına özgü karakteristik bir bitki örtüsü sunar.

Answer

Jips karstında erime hızının yüksek olması sebebiyle yer şekillerinin ömrü daha kısa ve boyutları genellikle daha küçüktür.
Doğru cevap olan ifade, jipsin (alçı taşı) kimyasal doğasını açıklar. Jips, kireç taşına göre çok daha yüksek bir çözünürlüğe sahiptir. Bu yüksek çözünürlük hızı, oluşan lapyaların veya dolinlerin devasa boyutlara ulaşmadan (uvala veya polye aşamasına geçmeden) hızla değişmesine, çökmesine veya erozyona uğramasına neden olur. Bu yüzden jips karstı sahalarında yer şekilleri 'geçici' ve 'küçük ölçekli' olma eğilimindedir.

Step-by-Step Solution

1
Litolojik karşılaştırma yapılması
Kalker (Kireç taşı) daha dirençli ve yavaş çözünürken; Jips (Alçı taşı) çok daha yumuşak ve suyla temas ettiğinde 3-4 kat daha hızlı çözünür.
Karstik şeklin boyutunu ve dayanıklılığını kayacın kimyasal direnci belirler.
2
Morfolojik sonuçların analizi
Hızlı çözünme, jips üzerinde polye gibi devasa şekillerin oluşmasına zaman tanımaz; şekiller henüz küçükken tavan çökmeleri veya erimelerle form değiştirir.
Zaman-mekan ölçeği ile çözünme hızı arasındaki ters orantı karst morfolojisinin temelidir.
3
Bölgesel eşleştirme yapılması
Batı Toroslar'da (Kalker) devasa polyeler (Elmalı, Korkuteli vb.) varken; Sivas/Erzincan (Jips) çevresinde daha küçük boyutlu lapya ve dolinler yaygındır.
Türkiye coğrafyasındaki dağılım, kayaç direnci farkını kanıtlar.

Key Concept

Karstik Aşınım Süreçlerinde Litoloji-Zaman İlişkisi

Hints

1
Jips ve kalker arasındaki en temel fark, su içindeki çözünme hızlarıdır.
2
Hızlı çözünen bir kayaç üzerinde devasa (kilometrelerce karelik) düzlüklerin oluşması için yeterli zaman kalır mı, yoksa yapı hemen çöker mi?
3
Sivas ve Erzincan'daki jips karstı, Toroslar'daki kalker karstına göre çok daha dinamik ve değişkendir; şekiller daha minyatür kalır.

Practice More

Jips karstının İç Anadolu ve Doğu Anadolu'daki dağılımını harita üzerinde inceleyerek Obruk oluşumlarıyla ilişkisini araştırabilirsiniz.

Alternative Method

Kayaç direnci ile şekil boyutu arasındaki doğru orantıyı düşünün: Dirençli kayaç (Kalker) = Büyük ve dayanıklı şekiller; Dirençsiz kayaç (Jips) = Küçük ve dayanıksız şekiller.
Estimated Time:1m 30s
Question 50Question →

Türkiye'de karstik süreçlerle oluşan obruklar (yer altı boşluklarının tavanının çökmesiyle oluşan derin kuyular), hem Batı Toroslar kuşağında hem de Konya Havzası'ndaki Karapınar çevresinde yaygın olarak görülmektedir.

Buna göre, Karapınar ve çevresinde son yıllarda sayıca hızla artan obruk oluşumlarını, Toroslar'daki doğal karstik döngüden ayıran temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A
    Bölgedeki jips (alçı taşı) tabakalarının kalkere göre çok daha sert ve dirençli olması
  2. Tarımsal sulama amaçlı aşırı yer altı suyu kullanımının, mağara boşluklarındaki hidrostatik basıncı azaltarak tavan dengesini bozmasıAnswer
  3. C
    İç Anadolu'daki yıllık yağış miktarının Akdeniz kuşağından fazla olması nedeniyle kimyasal aşındırmanın hızlanması
  4. D
    Bölgedeki obrukların sadece rüzgar erozyonu ve fiziksel parçalanma süreçleriyle yüzeyden derine doğru aşınarak oluşması
  5. E
    Epirojenik yükselmeye bağlı olarak akarsuların bölgeyi derine doğru aşındırmasının karstik boşlukları açığa çıkarması

Answer

Karapınar çevresindeki obruk oluşumlarını ayıran temel fark, tarımsal sulama nedeniyle yer altı su seviyesinin hızla düşürülmesinin oluşturduğu mekanik dengesizliktir.
Karapınar çevresindeki obruk artışının temel nedeni, tarımsal faaliyetler için yer altı sularının kapasitesinin çok üzerinde çekilmesidir. Yer altı galerilerini dolduran suyun çekilmesiyle tavanı destekleyen kuvvet azalır ve hassas olan karstik yapı kendi ağırlığını taşıyamayarak çöker. Bu durum, süreci doğal hızının çok üzerine taşımaktadır.

Step-by-Step Solution

1
Litolojik yapının belirlenmesi
Konya Havzası'nda hem kalker hem de jipsli (karstik) araziler mevcuttur.
Obruk oluşabilmesi için öncelikle çözünebilir kayaçların varlığı gereklidir.
2
Doğal ve beşeri süreçlerin ayrılması
Toroslar'da süreç milyonlarca yıllık doğal karst döngüsüyle ilerlerken, Konya'da insan müdahalesi (sulama) devreye girmektedir.
Hızlı değişimlerin kökeninde genellikle beşeri müdahaleler yatar.
3
Hidrostatik basınç mekanizmasının analizi
Su seviyesi düştüğünde, mağara tavanını alttan destekleyen suyun kaldırma kuvveti (basıncı) yok olur ve tavan çöker.
Konya'daki obrukların 'çökme obruğu' karakterini açıklayan temel fiziksel kural budur.

Key Concept

Antropojenik Etkili Karstlaşma ve Hidrostatik Basınç Kaybı

Hints

1
Obrukların oluşması için yer altında büyük boşluklar olması ve bu boşlukların tavanının çökmesi gerekir.
2
Mağara tavanlarını sadece taşlar değil, içindeki suyun uyguladığı basınç da dengede tutar. Bu denge bozulursa ne olur?
3
Konya'da mısır ve şeker pancarı gibi çok su isteyen ürünlerin ekilmesiyle yer altı sularının hızla çekildiğini hatırlayın.

Practice More

Jips karstı ile kalker karstının çözünme hızlarını ve oluşturdukları şekil ömürlerini karşılaştıran sorulara göz atabilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 51Question →

Türkiye'nin jeomorfolojik özellikleri incelendiğinde; arazinin litolojik yapısının yer şekilleri üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğu görülür. Özellikle Toros Dağları kuşağı ile Teke ve Taşeli platolarında kalker (kireç taşı), Sivas ve çevresinde jips (alçı taşı), Çankırı yöresinde ise kaya tuzu gibi kolay çözünebilen kayaçlar geniş alan kaplar. Bu alanlarda suların kimyasal yolla kayaçları çözmesi sonucu 'karstik aşınım', eriyik haldeki minerallerin belirli alanlarda çökelmesi sonucu ise 'karstik birikim' şekilleri meydana gelmektedir.

Buna göre, bahsedilen yörelerin litolojik özellikleri ve oluşum süreçleri dikkate alındığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

  1. A
    Çankırı çevresindeki kaya tuzu yataklarında, yeraltı sularının içindeki kalsiyum karbonatın çökelmesiyle oluşan geniş traverten terasları (karstik birikim) yaygındır.
  2. B
    Teke ve Taşeli platolarında, bitki örtüsünden yoksun eğimli yamaçlarda sel sularının volkanik tüfleri aşındırmasıyla oluşan peribacaları karakteristik yer şekilleridir.
  3. Toros Dağları kuşağında, kalkerli yapının kimyasal yolla erimesi sonucu oluşan ve tarımsal faaliyetler için önem taşıyan polyeler (karstik aşınım) geniş yer kaplar.Answer
  4. D
    Sivas ve çevresindeki jipsli arazilerde, dördüncü jeolojik zamandaki buzullaşmanın etkisiyle açılmış sirk çukurları ve hörgüç kayalar temel aşınım şekilleridir.
  5. E
    Taşeli Platosu'nda, rüzgârların taşıdığı materyalleri kireç taşları üzerinde biriktirmesiyle oluşan lös örtüleri başlıca karstik birikim şekillerindendir.

Answer

Toros Dağları kuşağında, kalkerli yapının kimyasal yolla erimesi sonucu oluşan ve tarımsal faaliyetler için önem taşıyan polyelerin (karstik aşınım) geniş yer kapladığını belirten ifade doğrudur.
Karstik aşınım şekillerinin en büyüğü olan polyeler (gölova), yeraltı ve yerüstü sularının kalker (kireç taşı) gibi çözünebilen kayaçları uzun yıllar boyunca eritmesiyle oluşur. Türkiye'de en çok Akdeniz Bölgesi'nde (Toros Dağları, Teke ve Taşeli platoları) görülürler ve tabanlarında biriken kızılçam kalıntısı terra rossa topraklar sayesinde tarımsal faaliyetlere oldukça elverişli geniş düzlükler sunarlar. Bu nedenle ilgili yöre, kayaç türü ve yer şekli eşleştirmesi bütünüyle doğrudur.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerde verilen yer şekillerinin oluşumunda etkili olan dış kuvvetleri ve kayaç türlerini belirle.
Traverten ve polye karstiktir. Peribacası akarsu/volkanik, sirk buzul, lös ise rüzgâr kökenlidir.
Soru, karstik aşınım/birikim süreçleri ile çözünebilen kayaç eşleştirmesinin doğru yapılmasını istemektedir.
2
Karstik (çözünme/çökelme) süreçlerle oluşmayan yer şekillerini ele.
Volkanik arazideki peribacaları, buzul arazisindeki sirk çukurları ve rüzgârların oluşturduğu lös örtülerini içeren ifadeler yanlıştır.
Karst topoğrafyasında buzul, rüzgâr veya volkanik tüf değil; kalker, jips ve kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçlar etkilidir.
3
Kalan karstik şekillerin (Traverten ve Polye) yöre ve kayaç eşleşmesini kontrol et.
Travertenlerin kaya tuzu üzerinde oluştuğunu iddia eden ifade hatalıdır; çünkü traverten kalsiyum karbonatın (kalker/kireç) çökelmesiyle oluşur.
Her karstik şekil her çözünebilen kayaçta aynı kalitede oluşmaz, malzemenin kimyasal içeriği uyumlu olmalıdır.
4
Polye ile ilgili ifadeyi değerlendir.
Polyeler (karstik ovalar), Toros Dağları'nda kalkerin erimesiyle oluşan en geniş aşınım düzlükleridir ve tabanları tarıma elverişlidir.
Hem yöre (Toroslar), hem litoloji (Kalker), hem süreç (Aşınım) hem de ekonomik fonksiyon (Tarım) eksiksiz ve doğru verilmiştir.

Key Concept

Karstik Aşınım ve Birikim Şekillerinin Litoloji ve Dağılışla İlişkisi

Hints

1
Karstik şekiller suların eritmesiyle (aşınım) veya eriyen maddelerin çökelmesiyle (birikim) oluşur. Diğer dış kuvvetlerin (rüzgâr, buzul, akarsu) oluşturduğu şekilleri seçeneklerden eleyin.
2
Peribacaları sel suları ve volkanik araziyle, sirk çukurları buzullarla, lösler ise rüzgârlarla ilgilidir. Travertenler ise kaya tuzu değil, kireç (kalsiyum karbonat) çökelmesiyle oluşur.
3
Toros Dağları'nda kalker (kireç taşı) erimesiyle oluşan, tarım yapılabilen en geniş karstik aşınım çukurluklarına polye (karstik ova) adı verilir.

Practice More

Karstik aşınım ve birikim şekillerinin (lapya, obruk, mağara, traverten vb.) isimlerini ve birbirlerinden farklarını harita üzerinden tekrar inceleyin.

Alternative Method

Karstik aşınım şekillerini küçükten büyüğe 'Lapya < Dolin < Uvala < Polye' şeklinde aklınızda tutabilirsiniz. Ayrıca karstik kayaçları kodlarken: Kalker (Akdeniz Bölgesi/Toroslar), Jips (İç Anadolu/Sivas), Kaya Tuzu (Çankırı/Iğdır) üçlemesini harita üzerinde gözünüzde canlandırarak diğer dış kuvvet (buzul, rüzgâr) çeldiricilerini kolayca tespit edip eleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 52Question →

Türkiye'de özellikle Batı ve Orta Toroslar kuşağında yaygın olarak görülen polyeler (karstik ovalar), çevrelerine göre çukurda kalan ve tabanlarında geniş düzlüklerin bulunduğu kapalı veya yarı-kapalı havzalardır. Bu ovaların drenajı, tabanlarında veya kenar kısımlarında yer alan ve yer altı sistemine bağlanan 'düden' (subatan) adı verilen doğal boşluklar vasıtasıyla gerçekleşir. Elmalı, Kestel ve Gembos gibi polyelerde, düdenlerin varlığına rağmen kış ve bahar aylarında yüzeyde geniş su birikintileri (geçici göller) oluşabilmektedir. Buna göre, bir polye sahasında tahliye noktalarının (düden) bulunmasına karşın suyun boşaltılamayarak göllenme meydana gelmesinin temel morfolojik nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Yer altı su seviyesinin düdenlerin ağzına kadar yükselmesi veya bu boşlukların alüvyonlarla tıkanmasıAnswer
  2. B
    Bölgede kimyasal aşınmanın durarak mekanik çözülmenin ön plana çıkması
  3. C
    Polyelerin oluşum sürecinde sadece rüzgar erozyonunun etkili olması
  4. D
    Karstik platoların her zaman deniz seviyesinin altında yer alan çukurluklar olması
  5. E
    Bölgedeki kalker tabakalarının geçirimsiz bir kristal yapıya sahip olması

Answer

Göllenmenin temel nedeni, yer altı su seviyesinin yükselerek düdenlerin tahliye kapasitesini sıfırlaması veya bu kanalların fiziksel olarak tıkanmasıdır.
Doğru seçenek, polyelerin hidrolojik döngüsündeki kritik sınırı açıklar. Polyeler, sularını yer altına boşaltan düdenlere (subatan) sahiptir. Ancak kış ve bahar aylarında yağışın artmasıyla yer altı su seviyesi yükselerek düdenlerin seviyesine ulaştığında, yer altı sistemi daha fazla su kabul edemez. Ayrıca sel sularının getirdiği alüvyonlar bu delikleri tıkayarak tahliyeyi durdurur. Bu durum, düdenlerin varlığına rağmen ovanın tabanında geçici göllerin oluşmasına neden olur.

Step-by-Step Solution

1
Polyelerin drenaj mekanizmasını analiz etme
Polyeler dışa akışı olmayan kapalı havzalardır ve sularını düdenler (subatan) aracılığıyla yer altına gönderirler.
Sorunun kökenindeki 'göllenme' olayını anlamak için drenajın nasıl çalıştığını belirlemek gerekir.
2
Drenajın neden durduğunu hidrojeolojik açıdan değerlendirme
Aşırı yağışlarda yer altı su tablası yükselerek düden ağzına ulaşır; bu durumda düdenler su çekemez hale gelir.
Karstik sistemin kapasitesinin dolması, yüzey sularının tahliyesini engelleyen temel faktördür.
3
Fiziksel tıkanma faktörünü göz önünde bulundurma
Yamaçlardan taşınan ince boyutlu alüvyonlar ve mil tabakası düden ağızlarını tıkayarak filtre etkisini yok eder.
Morfolojik olarak polyelerin tabanındaki birikim süreçlerinin tahliyeye etkisini saptamak için gereklidir.

Key Concept

Polye Drenajı ve Düden Mekanizması

Hints

1
Polyelerin kapalı birer kova gibi olduğunu ve tabandaki düdenlerin de tahliye delikleri olduğunu hayal edin.
2
Bir lavabonun gideri (düden) açık olsa bile, alttaki boru tamamen suyla doluysa veya giderin üzeri tortuyla kaplıysa su neden gitmez?
3
Yer altı su tablasının yükselmesi, düdenlerin suları aşağı çekmek yerine bazen yukarı doğru vermesine neden olabilir; bu durum tahliyeyi imkansız kılar.

Practice More

Karstik kaynakların (voklüz) debisinin neden kışın arttığını ve polyelerle olan bağlantısını araştırabilirsiniz.

Alternative Method

Soruyu 'Karstik Sistemlerde Doygunluk' kavramı üzerinden düşünerek, yer altı ve yer üstü sularının bağlantısını kurabilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 53Question →

Türkiye'de karstlaşma süreci, üzerinde şekillerin geliştiği kayacın kimyasal ve fiziksel özelliklerine (litoloji) bağlı olarak farklılıklar gösterir. Batı Toroslar'daki geniş alanlarda kalker (kireç taşı) karstı hakimken; Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde jips (alçı taşı) üzerinde gelişen karstik yapılar yaygındır.

Buna göre, jips karstını Akdeniz'deki kalker karstından ayıran en temel karakteristik özellik aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Kayaç yapısının suda çözünme hızının çok yüksek olması nedeniyle oluşan şekillerin daha mikro boyutta ve kısa ömürlü olmasıAnswer
  2. B
    Çözünme sürecinin daha yavaş gerçekleşmesi sonucunda yer üstü şekillerinin (lapyaların) daha derin ve keskin hatlı gelişmesi
  3. C
    Sadece yer altı sularının etkisiyle kapalı mağara sistemleri oluşturması ve yüzeyde aşınım şekillerine rastlanmaması
  4. D
    Oluşan karstik ovaların (polye) tabanlarında terra-rossa tipi toprakların en geniş yayılım alanına sahip olması
  5. E
    Kayaç yapısının çok sert olması sebebiyle oluşan obrukların tavanlarının çökmeye karşı daha dirençli olması

Answer

Jips karstında kayaçların çözünme hızının yüksek olması sebebiyle şekillerin daha küçük ve kısa ömürlü olması
Doğru cevap olan ifade, jipsin (alçı taşı) kimyasal doğasına odaklanır. Jips, suya karşı direnci en düşük kimyasal tortul kayaçlardan biridir. Bu durum, yer şekillerinin oluşum hızını artırırken, dayanıklılığını azaltır. Sonuç olarak Sivas-Çankırı çevresindeki jips karstı, Toroslar'daki kireç taşı karstına göre daha küçük ölçekli (mikro) ve dayanıksız (kısa ömürlü) şekillerle karakterize edilir.

Step-by-Step Solution

1
Litolojik özellikleri karşılaştırma
Kalker (kireç taşı) ve jips (alçı taşı) kimyasal tortul kayaçlardır; ancak jipsin çözünme hızı kalkerden çok daha fazladır.
Karstik şekillerin boyutu ve ömrü, kayacın suda çözünme direncine bağlıdır.
2
Hız ve şekil ilişkisini analiz etme
Hızlı çözünen jips üzerinde şekiller belirginleşemeden değişime uğrar veya çöker.
Aşırı hızlı çözünme, şekillerin devasa boyutlara (büyük polyeler gibi) ulaşmasını engelleyerek daha mikro formlarda kalmasına yol açar.
3
Bölgesel farkı belirleme
Sivas ve Çankırı çevresindeki jips karstı, Akdeniz'deki kalker karstına göre daha geçici ve küçük ölçekli yer şekilleri üretir.
Bölgesel kayaç farkı (litoloji), topoğrafyanın karakterini belirleyen ana faktördür.

Key Concept

Karstik Şekiller ve Litoloji İlişkisi

Hints

1
Türkiye'de karstik şekiller sadece kireç taşı (kalker) üzerinde oluşmaz; alçı taşı (jips) da önemli bir karstik kayaçtır.
2
Bir kayacın suda ne kadar hızlı çözündüğü, üzerinde oluşan şekillerin büyüklüğünü ve ne kadar süre sağlam kalacağını belirler.
3
Alçı taşı (jips), kireç taşına göre çok daha yumuşak ve suda hızla eriyen bir maddedir; bu özelliği Sivas çevresindeki şekilleri nasıl etkiler?

Practice More

Konya Havzası'ndaki obruk oluşumlarının son yıllarda artmasının nedenlerini yer altı suyu kullanımıyla ilişkilendirerek çalışabilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 54Question →

Türkiye’de yer altı sularının karstik boşlukları ve kanalları takip ederek yüzeye çıktığı, halk arasında 'gürleyik' olarak da bilinen 'voklüz' (karstik kaynak) suları ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

  1. A
    Suları magmatik bir kökene sahip olduğu için sıcaklıkları yıl boyunca 40∘C40^{\circ}C üzerindedir.
  2. Beslenme havzalarındaki kar erimelerine bağlı olarak debileri ilkbahar aylarında en yüksek seviyeye ulaşır.Answer
  3. C
    Türkiye'de bu kaynak türünün dağılışı sadece Batı Toroslar ve Göller Yöresi ile sınırlıdır.
  4. D
    Kireçtaşının süzücü özelliği nedeniyle sularındaki çözünmüş mineral ve kireç oranı oldukça düşüktür.
  5. E
    Beslenme kaynakları yerin çok derinlerinde olduğu için rejimleri yıl boyunca tamamen düzenli bir seyir izler.

Answer

Karstik kaynakların debileri, beslenme havzalarındaki kar erimelerine bağlı olarak ilkbahar aylarında en yüksek seviyeye ulaşır.
Karstik kaynaklar olan voklüzler, beslendikleri yüksek dağlık alanlardaki (özellikle Toros Dağları) kar birikimlerinden etkilenirler. İlkbaharda hava sıcaklığının artmasıyla başlayan yoğun kar erimeleri, yer altına sızan su miktarını artırarak bu kaynakların akım miktarlarını (debilerini) yılın en yüksek seviyesine çıkarır.

Step-by-Step Solution

1
Voklüz (Karstik Kaynak) kavramını tanımlayın.
Voklüz, yer altı sularının karstik kanallar boyunca ilerleyerek yüzeye çıktığı noktadır.
Sorunun temel konusunu belirlemek için tanım gereklidir.
2
Karstik suların kimyasal ve fiziksel özelliklerini analiz edin.
Sular soğuktur ve çözünmüş kireç oranı (sertlik derecesi) çok yüksektir.
Litolojik yapının (kalker, jips vb.) suya etkisini anlamak için.
3
Kaynağın beslenme koşullarını ve rejimini değerlendirin.
Türkiye'deki voklüzler (özellikle Toroslar'da) yağış ve kar erimesiyle beslenir; bu yüzden ilkbaharda debi artar.
Hidrolojik döngü ve iklim etkisini birleştirmek için.

Key Concept

Voklüz (Karstik Kaynak) ve Hidrolojik Karakteristiği

Hints

1
Bu kaynaklar, kalkerli arazilerde suyun yer altındaki boşluklarda birikip yüzeye çıkmasıyla oluşur.
2
Türkiye'deki en büyük örnekleri Toros Dağları'nın eteklerinde bulunur; bu alanlar kışın kar yağışı alan yüksek sahalardır.
3
İlkbahar mevsiminde Türkiye'deki akarsuların ve kaynak sularının çoğunda görülen ortak debi değişim nedenini hatırlayın.

Practice More

Karstik kaynak sularının kireçli yapısının, tarımsal sulama ve sanayi tesisleri üzerindeki etkilerini araştırabilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
Question 55Question →

Türkiye'de karstik aşınım ve birikim şekilleri; litolojik yapı (kayaç cinsi), tabaka kalınlığı, saflık derecesi ve iklim özelliklerine bağlı olarak bölgesel farklılıklar gösterir. Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde yaygın olan 'Jips (Alçı taşı) Karstı' incelendiğinde; bu sahadaki yer şekillerinin Batı Toroslar'daki 'Kalker (Kireç taşı) Karstı'na göre daha küçük ölçekli, sığ ve morfolojik açıdan daha az belirgin olduğu gözlemlenmektedir. Jips karstının bu karakteristik özelliklere sahip olmasında aşağıdakilerden hangisi en belirleyici faktördür?

  1. Jipsin kimyasal çözünme hızının kalkere göre çok daha yüksek olması nedeniyle şekillerin olgunlaşamadan bozulmasıAnswer
  2. B
    İç Anadolu ve Doğu Anadolu'daki jips tabakalarının Akdeniz'deki kalker tabakalarına göre daha kalın ve saf olması
  3. C
    Karstlaşmanın gerçekleştiği jeolojik zamanın jipsli arazilerde kalkerli arazilere göre daha eski olması
  4. D
    Jipsli sahalarda yer altı suyu seviyesinin yüzeye çok yakın olması sebebiyle dikey aşınımın sınırlı kalması
  5. E
    Bölgedeki bitki örtüsünün cılız olmasının jipsin mekanik ufalanmasını hızlandırarak kimyasal çözünmeyi engellemesi

Answer

Jipsin kimyasal çözünme hızının kalkere göre çok daha yüksek olması nedeniyle şekillerin olgunlaşamadan bozulması
Doğru seçenek, jipsin kimyasal doğasına odaklanmaktadır. Jips, kalkere kıyasla suda çok daha kolay ve hızlı iyonlarına ayrışan bir mineraldir. Bu yüksek çözünme hızı, oluşan lapyaların veya dolinlerin kenarlarının hızla eriyerek belirsizleşmesine, mağara tavanlarının hızla çökmesine ve sonuç olarak Batı Toroslar'daki gibi devasa ve 'olgun' polye ovalarının veya derin kanyonların oluşamamasına neden olur. Jips karstı bu yüzden daha 'genç', sığ ve küçük ölçekli şekillerle karakterizedir.

Step-by-Step Solution

1
Litolojik karşılaştırma yapılması
Jips (alçı taşı) ve Kalker (kireç taşı) arasındaki kimyasal direnç farkı belirlenir.
Karstik morfolojide kayacın suya karşı direnci, şekillerin büyüklüğünü ve dayanıklılığını belirler.
2
Çözünme hızının etkisinin analiz edilmesi
Jipsin kalkere göre yaklaşık 10-20 kat daha hızlı çözündüğü tespit edilir.
Hızlı çözünme, yer şekillerinin (lapya, dolin vb.) hızla genişleyip birbirine karışmasına ve büyük ölçekli, belirgin formlar (polye gibi) oluşamadan sahanın kaotik bir yapıya bürünmesine neden olur.
3
Bölgesel morfolojik çıkarım yapılması
Toroslar'daki 'Kalker Karstı'nda devasa polyeler oluşabilirken, Sivas çevresindeki 'Jips Karstı'nda daha küçük ve sığ şekillerin hakim olduğu sonucuna varılır.
Kalkerin nispeten daha yavaş ve kontrollü çözünmesi, yapısal olarak daha stabil ve devasa yer şekillerinin oluşumuna olanak tanır.

Key Concept

Karstlaşma sürecinde litolojik direnç ve çözünme hızı ilişkisi

Hints

1
Jips (alçı taşı) ve kalker (kireç taşı) arasındaki kimyasal çözünme hızı farkını düşünün.
2
Bir şeklin çok hızlı oluşması, onun aynı zamanda çok hızlı bozulacağı ve devasa boyutlara ulaşamayacağı anlamına gelebilir mi?
3
Toroslar'daki kalkerli arazilerde binlerce yılda oluşan bir polye, jipsli arazide kayaç çok hızlı eridiği için stabil kalamaz ve çöker.

Practice More

Jips karstının Türkiye'deki en tipik örneklerinin neden Sivas ve Erzincan çevresinde yoğunlaştığını ve bu durumun tarımsal verimlilik (özellikle su kaybı) üzerindeki etkilerini araştırabilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 56Question →

Türkiye'de karstik arazilerin yaygın olduğu bölgelerde, yüzey sularının yer altına sızmasını sağlayan veya yer altı sularının tekrar yüzeye çıkmasına olanak tanıyan, halk arasında 'su yutan' veya 'su çıkan' olarak da adlandırılan karstik şekil aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A
    Lapya
  2. B
    Dolin
  3. DüdenAnswer
  4. D
    Obruk
  5. E
    Uvala

Answer

Düden (su yutan veya su çıkan)
Düden, karstik bölgelerde yer üstü sularının yer altına sızdığı (su yutan) veya yer altı sularının yüzeye çıktığı (su çıkan) doğal delik ve kanallardır. Yer altı akarsu sistemlerinin yüzeyle olan bağlantısını sağlar ve genellikle derin kuyular veya geniş ağızlı kanallar şeklinde görülürler.

Step-by-Step Solution

1
Karstik bölgelerdeki yer altı ve yer üstü su döngüsünü analiz etme.
Yüzeydeki suyun bir delikten kaybolduğu (ponor) ve bir yerden çıktığı (voklüz) tespit edildi.
Soruda yer altı ve yer üstü suları arasındaki fiziksel bağlantı noktası sorulmaktadır.
2
Yerel terimlerin ve bilimsel isimlerin eşleştirilmesi.
'Su yutan' ve 'su çıkan' terimleri bilimsel olarak 'Düden' kavramına karşılık gelir.
Halk arasındaki yaygın isimlendirme, teknik terimi netleştirmek için bir ipucudur.

Key Concept

Karstik Aşınım Şekilleri ve Yer Altı Drenajı

Hints

1
Soruda yüzey suyu ile yer altı suyu arasındaki bağlantıyı sağlayan 'kanal' yapısına odaklanın.
2
Bu şekle özellikle Toros Dağları'nda akarsuların birden kaybolduğu yerlerde çok sık rastlanır.

Practice More

Karstik aşınım şekillerini küçükten büyüğe (Lapya-Dolin-Uvala-Polye) sıralayarak büyüklük farklarını tekrar edin.
Estimated Time:45s
Question 57Question →

Karstik bölgelerde yer üstü suları, kalker gibi çözünebilen kayaçların üzerindeki çatlaklardan sızarken kimyasal aşındırma gerçekleştirir. Bu süreçte oluşan; genişliği ve derinliği birkaç santimetre ile birkaç metre arasında değişen, kaya yüzeylerindeki en küçük karstik aşınım şekli aşağıdakilerden hangisidir?

  1. LapyaAnswer
  2. B
    Dolin
  3. C
    Uvala
  4. D
    Polye
  5. E
    Obruk

Answer

Tanımda belirtilen, kaya yüzeylerindeki en küçük karstik aşınım yarıntıları lapyadır.
Karstik aşınım süreci, kayaçların kimyasal olarak çözünmesiyle başlar. Bu sürecin mikro ölçekteki ilk ve en küçük yer şekli lapyadır. Lapyalar, kaya yüzeylerinde yağmur sularının açtığı keskin sırtlar ve küçük kanalcıklar şeklinde görülür.

Step-by-Step Solution

1
Karstik aşınma sürecini ve ölçeği analiz etme
Soru, eriyebilen kayaçlar üzerindeki 'en küçük' aşınım şeklini sormaktadır.
Karstik şekiller boyutsal olarak küçükten büyüğe bir hiyerarşi izler.
2
Tanımlayıcı özellikleri terimlerle eşleştirme
Kaya yüzeyindeki santimetrelik oluk ve kanal yapıları 'lapya' terimiyle örtüşmektedir.
Dolin, uvala ve polye lapyadan daha büyük yer şekilleridir.

Key Concept

Karstik Aşınım Şekillerinin Sınıflandırılması

Hints

1
Bu yer şekli, karstik aşınım sürecinin başlangıç aşamasını ve en küçük boyutlu örneğini temsil eder.
2
Genellikle çıplak kayalar üzerinde yağmur sularının açtığı küçük oluklar ve kanalcıklar şeklinde görülür.
3
Toroslar'da yaygın olan bu küçük girinti ve çıkıntılı yapı, diğer karstik şekillerin (dolin, uvala) birleşerek büyümeden önceki ilk halidir.

Practice More

Lapyaların birleşmesiyle oluşan 'Dolin' ve bu şekillerin en büyüğü olan 'Polye' (Karstik Ova) örneklerini inceleyerek hiyerarşiyi pekiştirebilirsiniz.

Alternative Method

Karstik şekillerin hiyerarşisini 'L-D-U-P' (Lapya-Dolin-Uvala-Polye) şeklinde küçükten büyüğe kodlayabilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 58Question →

Karstik mağara sistemlerinde, yer altına sızan suların içindeki kalsiyum bikarbonatın, suyun içindeki basıncın azalması ve karbondioksitin açığa çıkmasıyla kalsiyum karbonat (CaCO3CaCO_3) şeklinde çökelmesi sonucunda çeşitli birikim şekilleri oluşur. Mağara tavanlarından aşağıya doğru sarkan yapılara 'sarkıt', bu suların mağara tabanında biriktirdiği yapılara ise 'dikit' adı verilir.

Zamanla bu iki yapının büyüyerek birbiriyle temas etmesi ve kaynaşması sonucunda oluşan karstik birikim şekli aşağıdakilerden hangisidir?

  1. SütunAnswer
  2. B
    Traverten
  3. C
    Polye
  4. D
    Lapya
  5. E
    Obruk

Answer

Sarkıt ve dikitlerin zamanla birleşmesiyle oluşan 'Sütun' doğru cevaptır.
Karstik mağaralarda tavandan damlayan sular 'sarkıtları', tabana ulaşan damlalar ise 'dikitleri' oluşturur. Bu iki yapının zamanla büyüyerek bir araya gelmesi, mağara içinde dikey bir direk görünümü kazanan 'sütun' yapısını meydana getirir.

Step-by-Step Solution

1
Karstik birikim sürecini tanımla.
Suların içindeki CaCO3CaCO_3 çökelerek mağara içinde sarkıt ve dikitleri oluşturur.
Soruda verilen sürecin mağara içi birikimle ilgili olduğunu anlamak için.
2
Aşama farklarını belirle.
Tavandaki sarkıt ile tabandaki dikit zamanla dikey yönde büyür.
Şekillerin birleşme noktasını tespit etmek için.
3
Sonuç yapısını isimlendir.
Birleşen bu yapılar mağaranın tavanı ve tabanı arasında bir köprü (sütun) oluşturur.
Hangi kavramın bu birleşmeyi ifade ettiğini netleştirmek için.

Key Concept

Karstik Birikim Şekilleri

Hints

1
Bu yer şekli, iki ayrı parçanın (tavandan ve tabandan) zamanla bir 'köprü' gibi birleşmesiyle oluşur.
2
Bir mimari yapıda tavanı taşıyan dikey destekleri hatırlayın.
3
Sarkıt (stalactite) ve dikit (stalagmite) bir araya geldiğinde ortaya çıkan en gelişmiş mağara birikim şeklidir.

Practice More

Karstik birikim şekilleri olan sarkıt, dikit ve sütunun aksine; yüzeyde oluşan basamaklı travertenlerin oluşum şartlarını inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 59Question →

Türkiye'de karstik yer şekillerinin gelişim süreci, üzerinde bulundukları kayaçların (litoloji) kimyasal çözünme özelliklerine göre farklılıklar göstermektedir. Batı ve Orta Toroslar'da kireç taşı (kalker) üzerinde gelişen karstik yapılar geniş bir alan kaplarken; Sivas, Erzincan ve Çankırı çevresinde alçı taşı (jips) üzerinde daha farklı karakterde karstik şekiller oluşmuştur.

Bu iki farklı kayaç türü üzerinde gelişen karstik süreçler ve ortaya çıkan yer şekilleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. Alçı taşı kireç taşına göre suda çok daha kolay ve hızlı çözündüğü için jips karstı bölgelerinde şekiller daha çabuk oluşur ancak bu şekiller kireç taşı üzerindekiler kadar dayanıklı ve kalıcı değildir.Answer
  2. B
    Karstik aşınım ve birikim süreçleri yalnızca Akdeniz iklim kuşağındaki yüksek sıcaklık ve nem koşullarında gerçekleştiğinden, İç Anadolu'nun doğusunda gerçek karstik şekillere rastlanmaz.
  3. C
    Polye adı verilen en geniş karstik düzlükler, sadece erime hızının en yüksek olduğu jips tabakaları üzerinde gelişim gösterir ve bu ovaların tamamı kapalı havza özelliğindedir.
  4. D
    Obruk oluşumu sadece kayaç yapısına bağlı doğal bir süreç olup, Türkiye'de yalnızca kalkerli arazilerde görülür; beşerî faaliyetlerin bu çöküntüler üzerinde hiçbir etkisi yoktur.
  5. E
    Traverten, sarkıt ve dikit gibi birikim şekilleri yalnızca yer altında, mağara sistemlerinin içinde kalsiyum karbonatın çökelmesiyle oluşur ve yer yüzeyinde görülmeleri mümkün değildir.

Answer

Alçı taşı kireç taşına göre çok daha hızlı çözündüğü için jips karstı alanlarında yer şekilleri hızlı oluşur fakat daha dayanıksızdır.
Alçı taşı (jips) kimyasal yapısı gereği suya en dayanıksız karstik kayaçtır. Bu nedenle Sivas çevresinde karstik süreçler Akdeniz'e göre çok daha hızlı işler; ancak bu durum yer şekillerinin kireç taşı (kalker) üzerindeki şekiller kadar keskin, iri ve uzun ömürlü olmasını engeller.

Step-by-Step Solution

1
Kayaç türlerini ve çözünme özelliklerini analiz et.
Kireç taşı (kalker) kalsiyum karbonatlıdır; alçı taşı (jips) kalsiyum sülfatlıdır. Jips, suya karşı kalkerden çok daha dayanıksızdır.
Karstik şekillerin oluşum hızını kayacın kimyasal bileşimi belirler.
2
Türkiye'deki dağılışı coğrafi olarak eşleştir.
Akdeniz (Toroslar) kireç taşı karstının merkeziyken, Sivas-Erzincan hattı jips karstının merkezidir.
Litolojik farklılıklar bölgesel şekil farklılıklarına yol açar.
3
Çözünme hızı ile yer şekli kalıcılığı arasındaki ilişkiyi kur.
Çok hızlı çözünen jips üzerinde şekiller (lapya, dolin vb.) hızlıca oluşur fakat kayaç yumuşak/dayanıksız olduğu için bu şekiller çabuk bozulur.
Yüksek çözünürlük, yer şeklinin morfolojik ömrünü kısaltır.

Key Concept

Litolojik Yapı ve Karstlaşma İlişkisi

Hints

1
Türkiye'de karstlaşma sadece Akdeniz Bölgesi ile sınırlı değildir; İç Anadolu'da jips (alçı taşı) karstı mevcuttur.
2
Alçı taşının (jips) kireç taşına (kalker) göre daha kolay eridiğini hatırlayın.
3
Hızlı eriyen bir kayaçta yer şekilleri daha hızlı gelişir ancak malzemenin dayanıksızlığı bu şekillerin kalıcılığını azaltır.

Practice More

Karstik ovaların (Polye) Akdeniz Bölgesi'ndeki kodlamasını (TAKKE) ve obrukların tarımsal sulama ile ilişkisini tekrar edin.
Estimated Time:1m 30s
Question 60Question →

Türkiye'de karst topoğrafyasının gelişimi üzerinde eriyebilen kayaçların (kalkerkalker, jipsjips, kaya tuzu) varlığı ve sahanın iklim koşulları doğrudan etkilidir. Litolojik yapıdaki bu çeşitlilik, ülkemizin farklı yörelerinde farklı boyut ve özelliklerde karstik yer şekillerinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Buna göre, Türkiye'deki karstik yer şekilleri ve dağılışı hakkında verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

  1. A
    Lapya, kayaç yüzeyindeki oluklar ve kanallardan oluşan en küçük karstik aşınım şeklidir.
  2. B
    Toros Dağları kuşağı, kireç taşı (kalkerkalker) üzerinde gelişen geniş karstik düzlüklere (polye) ev sahipliği yapar.
  3. C
    Sivas ve çevresinde, kalkere göre suda daha kolay çözünen alçı taşı (jipsjips) üzerinde gelişen karstik şekiller yaygındır.
  4. D
    Mağara tavanlarından sızan suların içindeki kirecin çökelmesiyle sarkıt, tabanda birikmesiyle ise dikitler oluşur.
  5. Türkiye'de karstik aşınım ve birikim şekilleri sadece Akdeniz Bölgesi'ndeki kireç taşları üzerinde oluşur; diğer bölgelerimizde bu şekillere rastlanmaz.Answer

Answer

Türkiye'de karstik şekillerin sadece Akdeniz Bölgesi'nde görüldüğünü savunan ifade yanlıştır; jips karstı gibi örnekler İç Anadolu'da da yaygındır.
Karstik şekillerin yalnızca Akdeniz Bölgesi'nde görüldüğünü iddia eden seçenek yanlıştır. Türkiye'de karstik süreçler sadece kalker (kirec\ckireç tas\cıtaşı) üzerinde değil, jips (alc\cıalçı tas\cıtaşı) ve kaya tuzu gibi diğer eriyebilen kayaçlar üzerinde de gerçekleşir. Bu nedenle Sivas, Erzincan ve Çankırı gibi illerimizde de jips karstına bağlı olarak oluşmuş çeşitli obruk, dolin ve mağaralara rastlanmaktadır.

Step-by-Step Solution

1
Kayaç yapısını (litoloji) analiz etme
Karstik şekillerin sadece kalker üzerinde değil, jips (alçı taşı) ve kaya tuzu üzerinde de oluşabileceğini belirleme.
Karstlaşma, suyla temas ettiğinde çözünebilen tüm kayaçlarda gerçekleşebilir.
2
Coğrafi dağılımı kontrol etme
Akdeniz'de kalker, Sivas-Erzincan hattında ise jips karstının yaygın olduğunu hatırlama.
Türkiye'nin farklı jeolojik yapısı, karstik süreçlerin tek bir bölgeye hapsolmasını engeller.
3
Seçeneklerdeki 'mutlak' ifadeleri değerlendirme
'Sadece Akdeniz Bölgesi'nde rastlanır' ifadesinin coğrafi çeşitlilikle çeliştiğini tespit etme.
Coğrafya sorularında genelleme yapan 'sadece', 'asla', 'hiçbir zaman' gibi ifadeler genellikle hata payı yüksek olan ifadelerdir.

Key Concept

Karstik Şekillerin Litolojik Çeşitliliği ve Türkiye Dağılımı

Hints

1
Karstik yer şekillerinin oluşabilmesi için arazide kolayca eriyebilen kayaçların (kalker, jips vb.) bulunması gerekir.
2
Türkiye'de kireç taşı (kalkerkalker) en çok Akdeniz'de bulunsa da, alçı taşı (jipsjips) gibi diğer eriyebilen kayaçlar farklı bölgelerimizde de yaygındır.
3
Sivas ve Çankırı gibi illerimizde bulunan jipsli arazilerde de önemli karstik oluşumlar mevcuttur; bu durum karstın sadece Akdeniz'e özgü olmadığını kanıtlar.

Practice More

Jips karstı ve kalker karstı arasındaki erime hızı farklarını araştırarak bu kayaçların oluşturduğu şekillerin ömürlerini karşılaştırabilirsiniz.
Estimated Time:1m 15s
PreviousPage 3 / 4Next
Karstik Şekiller — KPSS Genel Yetenek - Genel Kültür — Page 3 | Examkin