Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme

Türkiye'de kırsal yerleşme dokuları üzerinde yer şekilleri ve su kaynakları birincil derecede etkilidir. Örneğin, suyun bol ve arazinin engebeli olduğu Doğu Karadeniz'de 'dağınık yerleşmeler' hakimdir. Ancak Batı Karadeniz'e gidildiğinde, su kaynakları hâlâ bol olmasına rağmen yerleşmelerin 'divan' adı verilen ve Doğu Karadeniz'e göre daha toplu (veya gevşek toplu) bir karakter sergileyen ünitelere dönüştüğü görülür. Batı Karadeniz'deki bu dokusal farklılığı (yerleşmelerin daha toplu bir eğilim göstermesini) açıklayan en temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de nüfusun yapısal özellikleri üzerine yapılan analizlerde, $15-64$ yaş grubunu kapsayan çalışma çağındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payının yaklaşık $\%68$ olduğu görülmektedir. Ancak bu grubun sayısal büyüklüğüne rağmen, çalışmayan nüfusun çalışan nüfusa oranını ifade eden 'ekonomik bağımlılık' düzeyinin hala belirgin bir seviyede olduğu dikkat çekmektedir.

Bu durumun temel gerekçesi olarak, Türkiye'nin nüfus yapısına dair aşağıdaki özelliklerden hangisi gösterilebilir?

Coğrafi koşulların insan yaşamı üzerindeki en net yansımaları kırsal alanlarda görülür. Bir bölgedeki su kaynaklarının durumu ve yer şekillerinin engebe derecesi evlerin birbirine olan mesafesini (yerleşme dokusunu) doğrudan belirler. Diğer yandan, kırsal kesimde yürütülen temel ekonomik faaliyetin türü de köye bağlı yerleşmelerin yıl boyunca mı yoksa dönemsel olarak mı kullanılacağına (süreklilik durumuna) yön verir.

Buna göre, bölgesel coğrafya özellikleri dikkate alındığında, yerleşme dokusunu oluşturan faktörler ve köy altı yerleşmelerine dair aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

Gaziantep, günümüzde Türkiye'nin en önemli sanayi ve ticaret merkezlerinden biri haline gelmiştir. Şehrin kentsel fonksiyonel gelişiminde; sahip olduğu coğrafi konumun sağladığı avantajlar ile beşeri ve ekonomik faaliyetlerin çeşitliliği belirleyici bir rol oynamıştır.

Buna göre, Gaziantep'in bir 'sanayi ve ticaret şehri' olarak gelişmesinde aşağıdakilerden hangisinin katkısı diğerlerine göre daha azdır?

Türkiye'de kentsel yerleşmelerin büyüme hızları ve kazandıkları fonksiyonel özellikler üzerinde ulaşım ağlarının yapısı ve çeşitliliği doğrudan etkilidir. Bazı liman şehirleri, deniz yolu ulaşımını kara ve demir yolu ağlarıyla güçlü bir şekilde entegre edebildikleri (intermodal taşımacılık) için çok daha geniş bir art bölgeye (hinterland) hitap ederler. Bu durum, o kentin sanayi ve ticaret fonksiyonlarının diğer kıyı şehirlerine göre çok daha hızlı gelişmesine olanak sağlar.

Buna göre, yer şekilleri ve ulaşım olanakları dikkate alındığında; aşağıda verilen kıyı şehirlerimizden hangisi, sahip olduğu demir yolu bağlantısı sayesinde diğerlerine göre daha gelişmiş bir kentsel fonksiyona ve daha geniş bir art bölgeye sahiptir?

Türkiye'de kırsal yerleşme dokuları; yer şekilleri, su kaynakları ve ekonomik faaliyetlerin türüne göre farklılık gösterir. Yer şekillerinin sade, su kaynaklarının yeterli olduğu bazı tarım alanlarında, konutlar toplu yerleşme özelliği göstermek yerine, aralarında bahçe ve tarlaların bulunduğu daha seyrek bir yapıda, yani 'gevşek dokulu' olarak kurulmuştur.

Buna göre, söz konusu yerleşmelerde dokunun gevşek olmasında etkili olan temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de nüfus yoğunlukları; toplam nüfus, tarımsal nüfus, toplam yüz ölçümü ve tarım alanlarının genişliği gibi değişkenlerin birbirine oranlanmasıyla elde edilir. Aşağıdaki tabloda, Türkiye'nin farklı coğrafi özelliklerine sahip beş ayrı merkezine ait nüfus yoğunluğu verileri sunulmuştur:

Nüfus yoğunluğu hesaplama yöntemleri ve tablodaki veriler dikkate alındığında, bu merkezlerle ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi kesinlikle doğrudur?

Türkiye'de kırdan kente doğru gerçekleşen iç göç hareketlerine katılan nüfusun büyük bir bölümünü, genellikle iş bulma amacıyla hareket eden çalışma çağındaki genç erkek nüfus oluşturmaktadır. Bu durum, göçün başladığı (kaynak) yerleşim birimleri ile göçün hedefi olan merkezler arasında demografik bir dengesizliğe yol açmaktadır. Buna göre, yoğun göç veren kırsal bir yerleşmede ortaya çıkması beklenen en belirgin demografik sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'nin demografik ve topografik yapısı arasındaki ilişkiyi analiz eden bir araştırmacı, üç farklı yöre ($X$, $Y$ ve $Z$) için aşağıdaki yoğunluk endekslerini saptamıştır:

- $X$ yöresinde $\frac{\text{Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu}}{\text{Aritmetik Nüfus Yoğunluğu}}$ oranı yaklaşık $1,1$ düzeyindedir.
- $Y$ yöresinde $\frac{\text{Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu}}{\text{Aritmetik Nüfus Yoğunluğu}}$ oranı yaklaşık $5,8$ olarak ölçülmüştür.
- $Z$ yöresinde $\text{Fizyolojik Nüfus Yoğunluğu} - \text{Tarımsal Nüfus Yoğunluğu}$ farkı, hem ülke ortalamasının hem de diğer yörelerin çok üzerindedir.

Bu verilere dayanarak, söz konusu yörelerle ilgili yapılan aşağıdaki çıkarımlardan hangisine kesinlikle ulaşılamaz?

Türkiye’de Cumhuriyet’in ilanından $1965$ yılına kadar geçen süreçte, savaşların etkisiyle azalan nüfusu artırmak ve kalkınma için gerekli iş gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla "nüfus artış hızını yükseltmeye yönelik" politikalar izlenmiştir. Bu dönemde nüfusu artırmak için yasal, ekonomik ve sosyal pek çok önlem alınmıştır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi $1923$-$1965$ döneminde nüfus artışını teşvik etmek amacıyla uygulanan yöntemlerden biri değildir?

Türkiye'de kırsal yerleşme dokularının şekillenmesinde su kaynaklarının dağılımı ve yer şekillerinin özelliği temel belirleyicilerdir. Genel bir kural olarak; suyun bol ve arazinin engebeli olduğu Karadeniz gibi yörelerde "dağınık", suyun az ve arazinin düz olduğu İç Anadolu gibi yörelerde ise "toplu" yerleşmeler görülür. Ancak bazı durumlarda, su kaynaklarının her yönde oldukça bol olduğu bir bölgede dahi yerleşmelerin toplu bir doku sergilediği gözlemlenebilir.

Buna göre, su kaynaklarının bol olduğu bir yörede yerleşmenin toplu bir doku sergilemesi aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?

Bir coğrafyacı, Türkiye'deki iki farklı yörenin demografik ve mekânsal özelliklerini incelerken şu bulgulara ulaşmıştır:

• I. yörede; yöredeki toplam insan sayısının, yörenin sahip olduğu işlenebilir tarım alanlarına oranının çok yüksek olduğunu,
• II. yörede; kırsal kesimde yaşayan ve geçimini doğrudan tarımsal faaliyetlerle sağlayan kişi sayısının, yörenin sahip olduğu işlenebilir tarım alanlarına oranının çok yüksek olduğunu tespit etmiştir.

Bu araştırmacının I. ve II. yörelerde sırasıyla hangi nüfus yoğunluğu türlerinin yüksek olduğunu belirlediği söylenebilir?

Türkiye'de kırsal yerleşmelerin bir bölümünü oluşturan köy altı yerleşmeleri; mülkiyet durumu, yerleşme süresi ve yapılan ekonomik faaliyetin türüne göre farklılık gösterir. Tarımsal faaliyetlerin ön planda olduğu bazı yerleşmelerde yıl boyu ikamet edilirken, bazılarında sadece mevsimlik faaliyetler yürütülür.

Buna göre, aşağıdaki köy altı yerleşmelerinden hangisi yıl boyunca kesintisiz olarak kullanılan kalıcı yerleşmeler arasında yer alır?

Türkiye'de kırsal yerleşme dokularının şekillenmesinde fiziki faktörler birincil rol oynar. Genellikle yer şekillerinin engebeli, su kaynaklarının bol ve tarım arazilerinin parçalı olduğu alanlarda "dağınık yerleşme" dokusu görülür. Ancak bazı istisnai sahalarda, yer şekilleri oldukça sade (düz) olmasına rağmen suyun her noktada kolayca temin edilebilmesi (yüksek taban suyu, akarsu ağının yoğunluğu vb.) meskenlerin birbirinden uzak inşa edilmesine neden olmuştur. Aşağıdaki coğrafi alanların hangisinde görülen dağınık yerleşme dokusu, yer şekillerinin engebeliliği ile değil, su kaynaklarının yaygınlığı ile açıklanabilir?

Türkiye'nin kırsal alanlarında yerleşme dokuları; yer şekilleri, su kaynakları ve ekonomik faaliyetlerin türüne göre farklılık gösterir. Bazı köylerde evler; köy meydanı, cami veya okul gibi merkezi bir planın çevresinde, yolların bu merkeze bağlanma biçimine uygun olarak dairesel bir gelişim sergiler. Bu tür 'dairesel yerleşme' dokusuna sahip bir kırsal alanın topografik özellikleri dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi bu dokunun oluşmasındaki temel şarttır?

Bir televizyon belgeselinde, Türkiye'nin farklı yörelerinden iki kişi yaşadıkları kırsal alanları şu sözlerle betimlemiştir:

Birinci kişi: 'Köyümüzde meskenler birbirinden oldukça kopuktur. Herkes evini kendi tarlasının köşesine, dik yamaçlara inşa etmiştir. Komşuya bir kahve içmeye gitmek bile epey zaman alır.'
İkinci kişi: 'Bizim buralarda ise evler omuz omuza dizilmiştir. Hepimiz köyün ortasındaki çeşmenin etrafında bir araya toplandık, tarlalarımız ise yaşam alanımızın çok dışında kalır.'

Bu bilgilere göre, anlatılan iki yerleşmenin dokusal olarak (dağınık ve toplu) farklılık göstermesinde temel belirleyici olan faktörler aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?

Türkiye'de kırsal yerleşme dokuları; yer şekillerinin uzanışı, su kaynaklarının dağılımı ve ulaşım hatları gibi faktörlerin etkisiyle morfolojik olarak şekillenir. Konutların bir hat boyunca (vadi tabanı, ana yol güzergâhı, kıyı şeridi vb.) sıralanmasıyla oluşan dokuya 'çizgisel yerleşme' denir.

Buna göre;
I. Doğu Karadeniz'de dar vadi tabanlarına kurulan köyler,
II. İç Anadolu'daki geniş düzlüklerde bir su kuyusu etrafında toplanan yerleşmeler,
III. Ege Bölgesi'ndeki grabenlerde ana ulaşım hatları çevresinde gelişen köyler,
IV. Güneydoğu Anadolu'da yer şekillerinin sade olduğu platolardaki yerleşmeler,

yukarıda verilenlerden hangileri 'çizgisel' yerleşme dokusuna doğrudan örnek gösterilebilir?

Bir coğrafya araştırmacısı, Türkiye'nin farklı yörelerinde yürüttüğü arazi çalışmaları sırasında kırsal yerleşmelere ait şu özellikleri raporlamıştır:

• I. Yöre: Yılın sadece belirli aylarında (özellikle yaz döneminde) serinlemek ve hayvan otlatmak amacıyla yüksek kesimlerdeki gür otlaklara çıkılmasıyla oluşan geçici yerleşmelerdir.
• II. Yöre: Yağış miktarının az, yüzey sularının yetersiz ve arazinin düz olduğu alanlarda; meskenlerin bir su kaynağı etrafında birbirine yakın inşa edildiği, yapı malzemesi olarak genellikle kerpicin kullanıldığı yerleşme biçimidir.
• III. Yöre: Engebeli arazinin ve ormanların geniş yer kapladığı Batı Karadeniz Bölümü'nde, birbirinden uzakta kurulmuş birkaç mahallenin idari olarak tek bir muhtarlık altında birleştirilmesiyle oluşan kalıcı yerleşmelerdir.

Araştırmacının raporunda özellikleri verilen yerleşme tipleri veya dokuları aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

Türkiye'de Cumhuriyet'in ilanından günümüze kadar uygulanan nüfus politikaları; dönemin sosyal, ekonomik ve siyasi koşullarına bağlı olarak radikal değişimler göstermiştir. Bu politikaların gerekçeleri ve sonuçları dikkate alındığında, Türkiye'nin nüfus yönetimi stratejileriyle ilgili aşağıdaki analizlerden hangisi doğrudur?

Türkiye'de köy altı yerleşmeleri; iklim, yer şekilleri ve ekonomik faaliyetlerin etkisiyle çeşitlilik göstermektedir. Özellikle Doğu Anadolu Bölgesi'nde arazi şartlarına ve hayvancılık kültürüne bağlı olarak 'mezra' ve 'kom' adı verilen yerleşmeler yaygınlık kazanmıştır. Bu yerleşmeler birbirine coğrafi olarak yakın olsa da idari ve fonksiyonel açıdan farklı kategorilerde değerlendirilir.

Buna göre, mezra yerleşmelerini kom yerleşmelerinden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?