Examkin

Akarsu Şekilleri

90 questions

Question 41Question →

Türkiye'de özellikle Ege Bölgesi'ndeki akarsuların, denize döküldükleri alanlara yakın yerlerde 'menderes'ler (büklümler) oluşturarak aktıkları gözlemlenmektedir.

Bir akarsuyun yatağında menderesler oluşturarak akması, bu akarsuyla ilgili aşağıdakilerden hangisinin kesin bir göstergesidir?

Show answer & explanation

Answer: Yatak eğiminin ve akış hızının azaldığının

Answer

Akarsuyun menderes oluşturması, yatak eğiminin ve akış hızının azaldığını gösterir.
Menderesler, akarsuyun yatak eğiminin azaldığı yerlerde oluşan hem aşınım hem de birikim şeklidir. Eğimin azalması akarsuyun akış hızını düşürür, hızı azalan akarsu ise derine aşındırma gücünü kaybederek yana aşındırma yapmaya başlar ve büklümler oluşturur.

Step-by-Step Solution

1
Menderes oluşumunun temel şartını analiz et.
Menderesler, akarsuyun gücünün azaldığı ve yana aşındırmanın başladığı düzlüklerde meydana gelir.
Akarsu hızı azaldığında engelleri aşmak yerine onların etrafından dolanarak büklümler çizer.
2
Eğim ve hız arasındaki ilişkiyi kur.
Yatak eğimi azaldıkça akış hızı da azalır.
Yer çekimi ivmesinin akış yönündeki bileşeni azaldığı için suyun kinetik enerjisi düşer.
3
Diğer morfolojik sonuçları değerlendir.
Menderes çizen akarsuyun boyu uzar, enerji potansiyeli düşer ve yana aşındırma artar.
Akarsu düz bir hat yerine 'S' şeklinde aktığı için aldığı toplam mesafe artış gösterir.

Key Concept

Menderes Oluşumu ve Eğim İlişkisi

Hints

1
Menderesler genellikle düz ovalarda ve eğimin az olduğu yerlerde oluşur.
2
Su hızlı aktığı zaman mı yoksa yavaş aktığı zaman mı etrafındaki engellerden kaçarak büklümler oluşturur?
3
Ege akarsularının (Büyük ve Küçük Menderes gibi) denize döküldükleri yerlerin yer şekillerini düşünün.

Practice More

Menderes çizen bir akarsuyun hem aşındırma (çarpak) hem de biriktirme (yığınak) yapabildiğini unutmayın.
Estimated Time:45s
Question 42Question →

Bir coğrafya araştırmacısı, İç Anadolu'da yaptığı arazi çalışmasında; yüzeyi sert bazalt veya andezit kayaçlarla kaplı, alt kısımları ise kolay aşınabilen kalın tüf tabakalarından oluşan eğimli yamaçlarda kule, piramit veya koni benzeri doğal anıtların yaygın olduğunu gözlemlemiştir.

Araştırmacının gözlemlediği bu yer şekillerinin (peri bacaları) oluşum süreci ve dış kuvvet sınıflandırması dikkate alındığında, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Sel suları ve akarsuların, eğimli yamaçlardaki farklı dirence sahip volkanik materyalleri aşındırmasıyla meydana gelen bir akarsu aşınım şeklidir.

Answer

Sel suları ve akarsuların, eğimli yamaçlardaki farklı dirence sahip volkanik materyalleri aşındırmasıyla meydana gelen bir akarsu aşınım şeklidir.
Peri bacaları, volkanizma sonucu oluşmuş tüf ve bazalt/andezit tabakalarının yer aldığı eğimli arazilerde, sağanak yağışlarla oluşan sel sularının ve zayıf akarsuların yaptığı aşındırma faaliyeti sonucunda meydana gelir. Bu durum, peri bacalarını doğrudan bir akarsu aşınım şekli yapar.

Step-by-Step Solution

1
Sorudaki yer şeklinin hangi özelliklere sahip olduğunu belirleme
Tüf ve bazalt gibi volkanik kayaçlardan oluşan ve kule/piramit görünümüne sahip olan bu şekiller 'peri bacaları'dır.
Öncülde detaylıca tasvir edilen jeolojik ve morfolojik yapı peri bacalarının tanımıdır.
2
Peri bacalarını oluşturan kuvvetlerin türünü analiz etme
Volkanizma araziyi (malzemeyi) oluştururken, şekillendirici temel etken sel suları ve akarsulardır.
Bitki örtüsünün cılız olduğu volkanik yamaçlarda, sağanak yağışların oluşturduğu sel suları dirençsiz tüfü kolayca aşındırır.
3
Doğru sınıflandırmayı yapma
Ana etken akarsu/sel suları olduğu ve süreç malzemenin taşınması/oyulması şeklinde işlediği için bu bir 'akarsu aşınım' şeklidir.
Dış kuvvetlerin etkisine göre yapılan sınıflandırmada hakim kuvvet ve süreç esas alınır.

Key Concept

Akarsu Aşınım Şekilleri (Peri Bacaları)

Hints

1
Peri bacalarının oluştuğu arazilerde volkanik kayaçlar bulunur, ancak bu şekilleri asıl oyan ve ortaya çıkaranın bir 'dış kuvvet' olduğunu unutmayın.
2
Bu alanlarda kayaları aşındıran temel etken rüzgârlar veya yeraltı suları değil, yağışlarla birlikte yamaçlardan akan yüzeysel sulardır.
3
Şekillendirici dış kuvvet sel suları olduğu için, peri bacaları bir 'akarsu aşınım' şekli olarak sınıflandırılmaktadır.

Practice More

Akarsu aşınım şekillerinden biri olan 'Kırgıbayır (Badlands)' kavramını ve oluşum koşullarını inceleyiniz.
Estimated Time:1m 0s
Question 43Question →

Türkiye'nin kıyı ovalarının oluşumunda akarsuların biriktirme faaliyetleri belirleyici bir role sahiptir. Ancak Sakarya, Dalaman veya Filyos gibi önemli miktarda alüvyon taşıyan bazı akarsuların döküldüğü ağızlarda; Çukurova, Çarşamba veya Silifke kadar geniş delta ovalarının oluşmadığı görülmektedir. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Kıyılarda derinliğin fazla olması ve kıta sahanlığının dar olması

Answer

Kıyı derinliğinin fazla olması ve kıta sahanlığının dar olması, alüvyonların kıyıda birikmesini engelleyerek büyük delta ovalarının oluşumunu zorlaştırır.
Akarsu biriktirme şekillerinden olan deltanın oluşabilmesi için akarsuyun döküldüğü yerin sığ olması (kıta sahanlığının geniş olması) temel şarttır. Sakarya ve Filyos gibi akarsuların döküldüğü kıyılarda deniz aniden derinleştiği için biriktirme faaliyeti kıyı çizgisini genişletemez.

Step-by-Step Solution

1
Delta ovası oluşumu için gerekli temel şartları belirlemek.
Bol alüvyon, sığ kıyı (geniş kıta sahanlığı), zayıf akıntı ve düşük gelgit genliği.
Bir akarsuyun getirdiği malzemeyi denizi doldurarak karalaştırabilmesi için denizin çok derin olmaması gerekir.
2
Örnek verilen akarsuların (Sakarya, Dalaman, Filyos) döküldüğü bölgelerin kıyı özelliklerini analiz etmek.
Bu akarsuların döküldüğü Batı Karadeniz ve Batı Akdeniz kıyılarında dağlar kıyıya çok yakındır ve deniz aniden derinleşir.
Dağların kıyıya paralel ve yakın uzandığı yerlerde kıta sahanlığı daralır.
3
Derinlik ile biriktirme arasındaki ilişkiyi kurmak.
Kıyı derin olduğu için akarsuyun getirdiği alüvyonlar kıyı çizgisini ilerletmek yerine deniz tabanına yayılır.
Hacmi doldurmak için gereken materyal miktarı derin kıyılarda çok daha fazladır.

Key Concept

Delta Oluşum Şartları ve Kıta Sahanlığı İlişkisi

Hints

1
Delta oluşumu için denizin sığ mı yoksa derin mi olması gerektiğini düşünün.
2
Dağların kıyıya çok yakın ve paralel uzandığı yerlerde deniz derinliği nasıl değişir?
3
Sakarya ve Filyos'un döküldüğü kıyılar ile Çukurova'nın bulunduğu kıyının derinliğini karşılaştırın.

Practice More

Türkiye'deki başlıca delta ovalarının harita üzerindeki yerlerini ve hangi akarsular tarafından oluşturulduklarını tekrar edin.
Estimated Time:1m 15s
Question 44Question →

Türkiye'de özellikle İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaygın olarak görülen; bitki örtüsünün cılız, eğimin fazla olduğu kurak ve yarı kurak yamaçlarda sel sularının toprağı aşındırmasıyla oluşan pürüzlü ve parçalı yer şekillerine aşağıdakilerden hangisi denir?

Show answer & explanation

Answer: Kırgıbayır

Answer

Kırgıbayır, bitki örtüsünden yoksun eğimli yamaçlarda sel sularının etkisiyle oluşan parçalı ve pürüzlü aşınım şeklidir.
Kırgıbayır, kurak ve yarı kurak iklim bölgelerinde, özellikle bitki örtüsünün zayıf olduğu killi ve eğimli yamaçların sel suları tarafından derin yarıklarla parçalanması sonucu oluşur. Türkiye'de en tipik örnekleri İç Anadolu Bölgesi'nde (Nevşehir, Ankara çevresi) görülür.

Step-by-Step Solution

1
Soru kökündeki anahtar kelimeleri belirle.
Anahtar kelimeler: 'bitki örtüsünün cılızlığı', 'eğimli yamaçlar', 'sel suları aşındırması', 'pürüzlü ve parçalı yapı'.
Soruda tanımlanan yer şeklinin hangi dış kuvvet ve süreçle oluştuğunu anlamak için gereklidir.
2
Tanımlanan özellikleri akarsu aşınım şekilleri ile eşleştir.
Kurak bölgelerdeki bu tip yüzey parçalanmalarına 'Kırgıbayır' veya diğer adıyla 'Badlands' denir.
Bu özellikler tipik bir kırgıbayır oluşum mekanizmasını tanımlar.

Key Concept

Kırgıbayır (Badlands) Oluşumu

Hints

1
Bu yer şekli 'kötü arazi' anlamına gelen İngilizce 'badlands' terimiyle de bilinir.
2
Özellikle İç Anadolu'da bitki örtüsünün olmadığı nadas alanlarında veya killi yamaçlarda sel sularının bıraktığı derin izlerdir.

Practice More

Türkiye'de akarsu birikim şekillerinden biri olan 'Birikinti Yelpazesi' ve 'Dağ Eteği Ovası' kavramlarını inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 45Question →

Türkiye'de özellikle İç Anadolu'nun volkanik platolarında akarsu ve sel sularının (yüzeysel akış) aşındırmasıyla oluşan peri bacaları ile bitki örtüsünden yoksun, eğimli ve geçirimsiz yamaçlarda görülen kırgıbayır (badlands) topoğrafyası yaygındır. Her iki yer şeklinin de yarı kurak iklim bölgelerinde ve benzer bitki örtüsü şartlarında geliştiği bilinmektedir. Buna göre, bir bölgede kırgıbayır topoğrafyası yerine özellikle peri bacalarının oluşmasını ve korunmasını sağlayan temel jeomorfolojik koşul aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Litolojik yapıda aşınmaya karşı farklı dirençteki tabakaların (tüf ve bazalt gibi) dikey yönde üst üste bulunması

Answer

Peri bacalarının kırgıbayırdan farkını belirleyen temel faktör, litolojik yapıdaki dikey yöndeki direnç farklılığıdır.
Doğru seçenek, peri bacalarının oluşumu için temel şart olan litolojik direnç farkını vurgular. Peri bacalarında üstteki sert kayaç (bazalt bloğu gibi) bir şemsiye görevi görerek altındaki yumuşak tabakayı sel sularından korur. Kırgıbayırda ise böyle bir koruyucu katman olmadığı için yüzey tamamen yarılır.

Step-by-Step Solution

1
Her iki yer şeklinin ortak oluşum koşullarını analiz edin.
İkisi de yarı kurak iklim, zayıf bitki örtüsü ve sağanak yağışların (sel suları) aşındırmasıyla oluşur.
Soruda verilen ortak özelliklerin ötesindeki ayırıcı faktörü bulmak için temel bir başlangıçtır.
2
Peri bacalarının spesifik yapısını (şapka ve gövde) inceleyin.
Peri bacaları, üstte aşınmaya dayanıklı (bazalt, andezit gibi) ve altta aşınmaya dayanıksız (tüf gibi) bir tabakalaşma gerektirir.
Diferansiyel aşınma (farklı aşınma) prensibini uygulamak gerekir.
3
Kırgıbayır (badlands) yapısı ile karşılaştırın.
Kırgıbayır, genellikle homojen olan geçirimsiz ve yumuşak yüzeylerin (sadece tüf veya kil) sel sularıyla dilik dilik yarılmasıdır; bir 'şapka' yapısına ihtiyaç duymaz.
Litolojik homojenlik ve heterojenlik farkını ortaya koymak için gereklidir.

Key Concept

Farklı Aşınma (Diferansiyel Erozyon) ve Litolojik Kontrol

Hints

1
Her iki yer şekli de akarsu ve sel sularının aşındırma faaliyetleri sonucunda kurak bölgelerde oluşur.
2
Peri bacalarının üst kısmında bulunan ve aşınmaya karşı dirençli olan 'şapka' bölümünün neden orada kaldığını ve neyi koruduğunu düşünün.
3
Kırgıbayır (badlands) oluşumu için tabakalar arasında direnç farkı şart değildir, ancak peri bacası için 'farklı aşınma' (selective erosion) yapabilen dikey bir tabaka dizilimi zorunludur.

Practice More

Peri bacalarının oluşumunda rüzgarların sadece 'dolaylı' bir etkisi olduğunu, asıl şekillendirici gücün 'sel suları' olduğunu hatırlayarak konuyu pekiştirin.

Alternative Method

Mantıksal eleme yöntemiyle; 'enlem' (matematik konum), 'karstik' (farklı kayaç türü) ve 'delta' (biriktirme) seçeneklerini konunun dışı olduğu için eleyebilirsiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 46Question →

Kızılırmak ve Yeşilırmak, Karadeniz'e döküldükleri yerlerde geniş delta ovaları (Bafra ve Çarşamba) oluştururken; aynı denize dökülen Çoruh Nehri ve Doğu Karadeniz'deki pek çok akarsu bol alüvyon taşımalarına rağmen belirgin bir delta ovası oluşturamamıştır.

Bu durumun temel nedeni, Doğu Karadeniz kıyılarının aşağıdaki özelliklerinden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Kıta sahanlığının (şelf alanının) dar olması ve deniz tabanının aniden derinleşmesi

Answer

Doğu Karadeniz'de kıta sahanlığının dar olması ve deniz tabanının aniden derinleşmesi, akarsuların getirdiği alüvyonların birikmesini engelleyerek delta oluşumunu imkansız hale getirmiştir.
Akarsuların taşıdıkları materyalleri (alüvyonları) deniz kıyısında biriktirebilmeleri için deniz derinliğinin az, yani kıta sahanlığının (şelf alanının) geniş olması şarttır. Doğu Karadeniz'de Kuzey Anadolu Dağları kıyı çizgisine çok yakın ve paralel uzandığı için deniz aniden derinleşir. Bu dar kıta sahanlığı nedeniyle, akarsuların getirdiği bol miktardaki alüvyon sığ bir zemin bulamadığından derin deniz çukurlarına kayarak kaybolur ve su yüzeyine çıkarak bir delta ovası oluşturamaz. Orta Karadeniz'de ise Canik Dağları daha geriden başladığı için kıyı sığdır ve Bafra, Çarşamba ovaları oluşabilmiştir.

Step-by-Step Solution

1
Delta ovası oluşumu için gerekli temel fiziksel şartları hatırla.
Akarsuyun bol alüvyon taşıması, kıyının sığ olması (geniş kıta sahanlığı), gelgit etkisinin zayıf olması ve güçlü akıntıların bulunmaması gerekir.
Delta, akarsuyun taşıdığı malzemenin (alüvyonun) sığ deniz tabanında birikmesiyle su yüzeyine çıkmasıdır.
2
Soru kökündeki akarsuların (Kızılırmak/Yeşilırmak ile Çoruh) döküldükleri yerlerin kıyı topoğrafyalarını karşılaştır.
Kızılırmak ve Yeşilırmak Orta Karadeniz'e, Çoruh ve diğerleri Doğu Karadeniz'e dökülür.
Bölgesel topoğrafya farklılıkları akarsu birikim şekillerini doğrudan etkiler.
3
Orta Karadeniz ile Doğu Karadeniz'in kıta sahanlığı (şelf alanı) genişliğini analiz et.
Orta Karadeniz'de dağlar (Canik) geriden başladığı için kıta sahanlığı geniştir ve deltalar oluşmuştur. Doğu Karadeniz'de ise dağlar kıyıdan duvar gibi yükselir, deniz aniden derinleşir ve kıta sahanlığı dardır.
Dağların kıyıya olan mesafesi, deniz tabanının eğimini (derinliğini) belirleyen en önemli unsurdur.

Key Concept

Delta Ovası Oluşum Şartları ve Kıta Sahanlığı İlişkisi

Hints

1
Orta Karadeniz (Samsun çevresi) ile Doğu Karadeniz (Trabzon, Rize, Artvin çevresi) kıyılarında dağların denize olan yakınlıklarını gözünüzde canlandırın.
2
Dağların denizin hemen dibinden başladığı yerlerde denize girildiğinde su aniden derinleşir. Bu durum akarsuların getirdiği toprağın (alüvyonun) birikmesini nasıl etkiler?
3
Delta ovası oluşumu için kıyının sığ olması, yani 'kıta sahanlığının (şelf alanının) geniş olması' temel fiziksel şarttır. Doğu Karadeniz'de bu sahanlık dar mıdır yoksa geniş midir?

Practice More

Karstik kayaç yapısının delta oluşumuna etkisini pekiştirmek için Akdeniz Bölgesi'nde denize dökülen Göksu Nehri (Silifke Deltası) ile Manavgat Nehri'ni (delta oluşturamamış) karşılaştıran sorular çözülebilir.

Alternative Method

Türkiye'nin fiziki haritasını gözünüzün önüne getirin. Haritada yeşil rengin (0-500m yükselti basamağı) geniş yer tuttuğu Bafra ve Çarşamba kıyılarında deniz sığdır. Ancak Doğu Karadeniz kıyılarında yeşil renk incecik bir şerit halindedir ve hemen kahverengiye (yüksek dağlara) dönülür; bu da kıyının aniden derinleştiğini (kıta sahanlığının dar olduğunu) kanıtlar.
Estimated Time:1m 0s
Question 47Question →

Türkiye'nin farklı bölgelerinde topoğrafik özellikler, iklim şartları ve kayaç yapısına bağlı olarak çeşitli akarsu şekilleri meydana gelmiştir.

Buna göre, aşağıdaki akarsu şekli ve bu şeklin Türkiye'de en yaygın olarak görüldüğü alan eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Irmak Adası (Kum Adası) - Doğu Karadeniz

Answer

Doğu Karadeniz Bölümü'nde yer alan akarsuların yatak eğimleri ve akış hızları yüksek olduğu için, birikim şekli olan ırmak adalarının bu bölgede yaygın olarak görülmesi beklenmez.
Irmak adası (kum adası), akarsuyun yatak eğiminin azaldığı, akış hızının ve taşıma gücünün düştüğü kesimlerde taşıdığı alüvyonları yatağı içinde biriktirmesiyle oluşan bir yer şeklidir. Doğu Karadeniz Bölümü'nde yer alan akarsular, yüksek dağlardan doğup kısa mesafede denize ulaştıkları için çok yüksek eğime ve akış hızına sahiptir. Bu akarsular derine aşındırma yaparak çentik (V profil) vadiler oluştururlar. Yatak eğimleri fazla olduğu için kendi içlerinde malzeme biriktirme (ırmak adası oluşturma) ihtimalleri yoktur. Bu nedenle eşleştirme yanlıştır.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerde verilen akarsu yer şekillerinin oluşum şartları (aşınım veya birikim süreci) analiz edilir.
Irmak adası ve delta ovası birikim şekli; kanyon vadi ve kırgıbayır aşınım şekli; menderes ise hem aşınım hem birikim şeklidir.
Oluşum süreçleri, hangi topoğrafyaya ihtiyaç duyulduğunu belirler.
2
Eşleştirilen coğrafi alanların genel yer şekli özellikleri hatırlanır.
Kıyı Ege düzlük (graben), İç Anadolu kurak ve bitkiden yoksun, Taşeli karstik, Orta Karadeniz geniş kıta sahanlığına sahip, Doğu Karadeniz ise çok dağlık ve eğimlidir.
Yer şekillerinin özellikleri ile alanların eşleşip eşleşmediğini kontrol etmek için gereklidir.
3
Bölge özellikleri ile yer şekli oluşum şartları kıyaslanır.
Irmak adası için eğimin az olması gerekirken, Doğu Karadeniz'de eğim çok fazladır. Bu yüzden eşleştirme yanlıştır.
Yanlış eşleştirmeyi tespit etmek nihai cevaba ulaştırır.

Key Concept

Akarsu Aşınım ve Birikim Şekillerinin Oluşum Şartları

Hints

1
Akarsu birikim şekillerinin (ırmak adası, birikinti konisi vb.) oluşabilmesi için akarsuyun taşıma gücünün düşmesi, yani yatak eğiminin azalması gerekir.
2
Seçeneklerde eşleştirilen bölgelerin topoğrafik yapısını düşünün. Hangi bölge çok dağlık ve eğimli, hangi bölge düzlük veya platoluktur?
3
Doğu Karadeniz, Türkiye'nin en engebeli ve akarsuların en hızlı aktığı alanıdır. Bu kadar hızlı akan bir akarsu, yatağı içinde kum biriktirip ada oluşturamaz.

Practice More

Farklı bölgelerimizdeki akarsuların genel özelliklerini (akış hızı, rejim, denge profiline ulaşma durumu) karşılaştıran sorular çözerek konuyu pekiştirebilirsiniz.

Alternative Method

Zıtlıkları kullanma yöntemi: Aşındırma şekillerinin görüldüğü yerlerde akarsuların enerjisi yüksek (örneğin Doğu Karadeniz), biriktirme şekillerinin görüldüğü yerlerde ise enerjisi düşüktür (örneğin Ege). Sorudaki eşleştirmeleri bu enerji kuralına göre test edebilirsiniz.
Estimated Time:1m 0s
Question 48Question →

Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde yer şekillerini şekillendirmede en büyük paya sahip olan kuvvet akarsulardır. Akarsular, taşıma güçlerinin ve akış hızlarının fazla olduğu alanlarda yatağını kazarak aşındırma yaparken; hızın ve eğimin azaldığı yerlerde taşıdıkları malzemeleri bırakarak biriktirme yaparlar. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsu aşındırma faaliyetleri sonucunda meydana gelen bir yer şeklidir?

Show answer & explanation

Answer: Peri bacası

Answer

Peri bacası, akarsuların ve sel sularının aşındırma faaliyeti sonucunda oluşan bir yer şeklidir.
Peri bacası, özellikle İç Anadolu gibi volkanik tüflerin yaygın olduğu alanlarda, sel suları ve akarsuların yüzeyi süpürerek dirençsiz malzemeyi aşındırmasıyla oluşan tipik bir aşınım şeklidir.

Step-by-Step Solution

1
Yer şekillerini sınıflandır
Akarsu şekilleri aşındırma (vadi, dev kazanı, kırgıbayır, peri bacası vb.) ve biriktirme (delta, birikinti konisi, ırmak adası vb.) olarak ayrılır.
Soruda istenen 'aşındırma' şeklini belirlemek için temel ayrımı bilmek gerekir.
2
Seçenekleri analiz et
Birikinti yelpazesi, ırmak adası, delta ovası ve dağ eteği ovası terimleri malzemelerin 'birikmesi' ile oluşur.
Biriktirme şekilleri eğimin azaldığı yerlerde malzemenin yığılmasıyla meydana gelir.
3
Peri bacasının oluşumunu incele
Peri bacası, dirençsiz tüflerin sel suları tarafından aşındırılması ve üstteki dirençli bazaltın bu aşınmayı yavaşlatmasıyla oluşan bir 'aşınım' şeklidir.
Doğru cevaba ulaşmak için mekanizmanın aşındırma olduğunu doğrularız.

Key Concept

Akarsu Aşındırma ve Biriktirme Şekillerinin Ayrımı

Hints

1
Akarsuyun biriktirme yapabilmesi için eğimin azalması ve akış hızının düşmesi gerekir.
2
Seçeneklerdeki şekillerden hangisi malzemenin süpürülmesi (aşınma) değil, yığılması (birikme) ile oluşmamıştır?
3
Peri bacaları, volkanik tüflerin sel suları tarafından oyulmasıyla meydana gelen bir aşınım şeklidir.

Practice More

Akarsu biriktirme şekillerinden biri olan mendereslerin, aynı zamanda bir aşındırma şekli olarak da kabul edildiğini (hem aşınım hem birikim) unutmayın.
Estimated Time:45s
Question 49Question →

Türkiye'nin yer şekilleri ve akarsu süreçleri arasındaki ilişki dikkate alındığında, aşağıdaki ifadelerden hangisi akarsu şekillerinin oluşum mekanizması ve jeolojik süreçlerle olan bağlantısı açısından yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Menderesler çizen bir akarsuyun zamanla yatağını derine doğru kazarak 'gömük menderes' oluşturması, taban seviyesinin yükseldiğine veya bölgenin tektonik olarak çökmeye (transgresyon) başladığına işarettir.

Answer

Menderes çizen bir akarsuyun yatağını derine doğru kazması (gömük menderes), bölgenin çöktüğünü değil, epirojenik olarak yükseldiğini veya deniz seviyesinin çekildiğini gösterir.
Menderesler çizen bir akarsuyun yatağını derine doğru aşındırarak 'gömük menderes' haline gelmesi, o bölgenin epirojenik olarak yükseldiğini veya deniz seviyesinin gerilediğini (regresyon) gösterir. Çünkü bu durum akarsuyun denge profilinden uzaklaşmasına ve aşındırma gücünün yeniden artmasına (gençleşme) neden olur. Oysa taban seviyesinin yükselmesi veya karanın çökmesi (transgresyon), akarsuyun eğimini azaltarak biriktirme yapmasına yol açar.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu aşındırma türlerini analiz etme
Akarsuların 'derine aşındırma' yapabilmesi için potansiyel enerjilerinin artması gerekir.
Bir akarsuyun yatağını kazabilmesi için ya debisinin ya da yatak eğiminin artması şarttır.
2
Taban seviyesi ve tektonik hareketlerin etkisini değerlendirme
Bölgenin yükselmesi (epirojenez) veya denizin çekilmesi (regresyon), akarsuyun ağız kısmı ile kaynak arasındaki yükselti farkını artırır.
Yükselti farkı arttığında akarsu tekrar gençleşerek (rejuvenation) yatağını derine doğru kazmaya başlar.
3
Gömük menderes oluşumunu açıklama
Geniş tabanlı vadide akan bir akarsu, bölge yükselirse aynı kıvrımlı yolu izleyerek yatağını derine kazar ve gömük menderesleri oluşturur.
Eğer bölge çökseydi (transgresyon), akarsu aşındırmak yerine yatağını alüvyonla doldurup biriktirme yapardı.

Key Concept

Akarsuların Gençleşmesi ve Epirojenez İlişkisi

Hints

1
Akarsuyun yatağını derine doğru kazması (aşındırması) için akış hızının ve potansiyel enerjisinin artması gerekir.
2
Deniz ilerlemesi (transgresyon) durumunda akarsuyun ağız kısmı ile deniz arasındaki fark azalır, bu da aşındırmayı değil biriktirmeyi teşvik eder.
3
Gömük menderesler, bir akarsuyun 'gençleştiğinin' en önemli kanıtıdır. Gençleşme ise sadece yükselme (epirojenez) veya deniz çekilmesi ile mümkündür.

Practice More

Seki (taraça) oluşumundaki epirojenez-akarsu ilişkisini ayrıca inceleyiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 50Question →

Türkiye'nin genç ve engebeli bir topoğrafyaya sahip olması, akarsuların hem aşındırma hem de biriktirme süreçlerinde çeşitli yer şekilleri oluşturmasına zemin hazırlamıştır. Bir yer şeklinin oluşabilmesi için akarsuyun gücünün yanı sıra; arazinin litolojik yapısı, yatak eğimi ve kıyı özellikleri gibi faktörlerin de uygun olması gerekir.

Buna göre, akarsu yer şekilleri ve bu şekillerin oluşum şartları ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

Show answer & explanation

Answer: Delta ovası; akarsuyun taşıdığı alüvyonları; kıta sahanlığının (shelf) dar, denizin derin ve kıyı akıntılarının güçlü olduğu alanlarda biriktirmesiyle oluşur.

Answer

Delta ovalarının oluşumu için kıta sahanlığının dar değil, geniş olması; denizin derin değil, sığ olması ve kıyı akıntılarının güçlü değil, zayıf olması gerekmektedir.
Delta ovasının oluşabilmesi için akarsuyun getirdiği alüvyonların deniz tarafından süpürülmemesi gerekir. Bu da ancak denizin sığ olduğu (kıta sahanlığının geniş olduğu) ve güçlü akıntıların bulunmadığı yerlerde mümkündür. Seçenekte verilen 'dar kıta sahanlığı' ve 'güçlü akıntı' şartları deltanın değil, falezli veya derin kıyıların bir özelliğidir.

Step-by-Step Solution

1
Seçeneklerdeki yer şekillerini aşındırma ve biriktirme olarak sınıflandırın.
Peri bacası, Dev kazanı ve Kırgıbayır 'aşındırma'; Delta ovası ve Birikinti yelpazesi 'biriktirme' şeklidir.
Sorunun temelini oluşturan mekanizmayı anlamak için gereklidir.
2
Biriktirme şekli olan Delta ovalarının oluşum şartlarını hatırlayın.
Gerekli şartlar: Bol alüvyon, geniş kıta sahanlığı, az derinlik, zayıf akıntı ve düşük gelgit genliği.
Delta oluşumunun neden bazı kıyılarda olup bazılarında olmadığını belirlemek için kritiktir.
3
Yanlış olan seçenekteki şartları gerçek şartlarla karşılaştırın.
Seçenekte belirtilen 'dar kıta sahanlığı' ve 'güçlü akıntı' ifadelerinin biriktirmeyi engellediği sonucuna ulaşılır.
Hatalı teknik bilgiyi tespit etmek için son adımdır.

Key Concept

Delta Oluşum Şartları ve Akarsu Şekilleri Sınıflandırması

Hints

1
Delta ovası bir 'biriktirme' şeklidir; biriktirme için denizin akarsu yükünü kabul edecek kadar sakin ve sığ olması gerekir.
2
Kıta sahanlığının (shelf) dar olduğu kıyılarda deniz seviyesi aniden derinleşir. Bu durum alüvyonların birikmesini kolaylaştırır mı yoksa zorlaştırır mı?
3
Türkiye'de Çukurova ve Bafra gibi deltaların bulunduğu kıyıların ortak özelliği sığ olmaları ve güçlü dip akıntılarından korunmuş olmalarıdır.

Practice More

Türkiye'deki başlıca delta ovalarını (Çukurova, Silifke, Çarşamba, Bafra ve Ege deltaları) harita üzerinde inceleyerek kıta sahanlığı genişliği ile ilişkisini pekiştirin.

Alternative Method

Eleme yöntemi: Peri bacası, Dev kazanı ve Kırgıbayır'ın kesinlikle aşındırma şekli olduğunu hatırlayarak, biriktirme şekli olan Delta ve Birikinti yelpazesi seçeneklerine odaklanıp hangisinin şartlarının hatalı verildiğini kontrol edebilirsiniz.
Estimated Time:1m 40s
Question 51Question →

Türkiye'nin genç ve engebeli bir topoğrafyaya sahip olması, akarsuların geriye doğru aşındırma gücünü artırarak havza sınırlarının dinamik bir yapı kazanmasına yol açmıştır. Bu süreçte, bir akarsuyun komşu havzadaki başka bir akarsuyu kendi bünyesine katması (akarsu kapması/kaptür) olayı sıkça yaşanmaktadır.

Buna göre, akarsu kapmasının gerçekleştiği bir sahada meydana gelen değişimlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

Show answer & explanation

Answer: Kapan akarsuyun havza alanı ve debisi artarken, kapma noktasında 'akarsu dirseği' adı verilen ani bir yatak değişimi meydana gelir.

Answer

Kapan akarsuyun havza alanı ve debisi artarken, kapma noktasında 'akarsu dirseği' adı verilen ani bir yatak değişimi meydana gelir.
Kapan akarsu, komşu havzanın sularını kendi bünyesine kattığı için havza alanı genişler ve topladığı su miktarı (debi) artar. Bu süreçte suların yeni yatağa yöneldiği noktada 90 dereceye yakın keskin bir dönüş meydana gelir ki buna 'kapma dirseği' denir. Bu, bölgede bir kaptür olayının yaşandığının en net jeomorfolojik kanıtıdır.

Step-by-Step Solution

1
Geriye aşındırma sürecini analiz et.
Daha güçlü olan veya daha düşük taban seviyesine sahip olan akarsu, yatağını geriye doğru (kaynağa doğru) aşındırarak komşu havzanın su bölümü çizgisine ulaşır.
Türkiye'nin genç ve yüksek bir ülke olması akarsuların aşındırma gücünü yüksek tutar.
2
Kapma (kaptür) mekanizmasını tanımla.
Geriye aşındırma yapan akarsu kolu, komşu akarsuyun vadisine girerek onun yukarı çığırındaki suları kendi yatağına çeker.
Havzalar arası su rekabeti ve epirojenik yükselme bu süreci tetikler.
3
Sonuçları değerlendir.
Sularını kaptıran akarsuyun eski yatağı susuz kalırken, kapan akarsuyun havzası büyür ve suların yön değiştirdiği yerde 'kapma dirseği' oluşur.
Drenaj ağındaki bu ani değişim yer şekillerinin dinamikliğini kanıtlar.

Key Concept

Akarsu Kapması (Kaptür) ve Havza Dinamiği

Hints

1
Bir akarsuyun havzasını geriye doğru (kaynağa doğru) büyüterek komşu havzayı 'hacklediğini' hayal edin.
2
Bu olayda bir akarsu güçlenirken diğeri su kaynağını kaybeder. Yer değiştiren suların oluşturduğu keskin dönüşe ne denir?
3
Kapma noktasındaki ani yatak değişimi 'dirsek' olarak adlandırılır. Bu durum drenaj ağının (akarsu ağının) geometrisini tamamen değiştirir.

Practice More

Çoruh Nehri'nin kollarında veya Karadeniz havzasındaki akarsularda yaşanan kapma olaylarını harita üzerinde inceleyiniz.
Estimated Time:1m 30s
Question 52Question →

Türkiye'nin jeolojik geçmişinde, özellikle Neojen sonu ve Kuvaterner başlarında meydana gelen olaylar akarsuların vadi yapılarını derinden etkilemiştir. Karaların dikey yöndeki hareketleri ve deniz seviyesindeki değişimler, akarsuların eski vadi tabanlarını yüksekte bırakarak yeni ve daha derinde yataklar açmasına, yani taraça (seki) basamaklarının oluşmasına yol açmıştır. Bu süreç coğrafya literatüründe 'gençleşme' (rejuvenasyon) olarak adlandırılır.

Buna göre, bir akarsu vadisinde taraça oluşumuna neden olan aşağıdaki süreçlerden hangisi doğrudan 'östatik' bir hareketin sonucudur?

Show answer & explanation

Answer: Buzul dönemlerinde deniz seviyesinin dünya genelinde alçalmasıyla akarsu kaide seviyesinin düşmesi

Answer

Buzul dönemlerinde deniz seviyesinin dünya genelinde alçalmasıyla akarsu kaide seviyesinin düşmesi
Taraça (seki) oluşumu, akarsuyun kaide seviyesine (deniz seviyesi) göre yeniden derine aşındırma gücü kazanmasıyla gerçekleşir. Bu süreçte deniz seviyesinde meydana gelen alçalma veya yükselme hareketlerine 'östazi' (östatik hareket) denir. Buzul dönemlerinde suyun karalarda buzul olarak tutulmasıyla deniz seviyesinin düşmesi, akarsuyun yatağını yeniden kazmasına ve basamaklı yapıların oluşmasına neden olan temel östatik faktördür.

Step-by-Step Solution

1
Taraça (seki) kavramının analiz edilmesi
Taraçalar, bir akarsuyun önce alüvyon biriktirip sonra bu alüvyonları derine aşındırmasıyla oluşan basamaklardır.
Gençleşme (rejuvenasyon) sürecinin mekanizmasını anlamak için gereklidir.
2
Gençleşme nedenlerinin sınıflandırılması
Gençleşme; epirojenik (kara yükselmesi) veya östatik (deniz seviyesi değişimi) nedenlerle gerçekleşir.
Soruda istenen 'östatik' kavramını diğer nedenlerden ayırmak gerekir.
3
Östatik hareketin tanımlanması
Östazi, iklim değişimlerine (buzullaşma vb.) bağlı olarak deniz seviyesinin dikey yönde değişmesidir.
Doğru seçeneğe ulaşmak için teknik terimin karşılığını belirlemek gerekir.
4
Seçeneklerin değerlendirilmesi
Deniz seviyesinin alçalması akarsuyun enerjisini artırır ve yatağını yeniden kazmasına yol açar.
Östatik değişimin akarsu üzerindeki somut etkisini doğrular.

Key Concept

Gençleşme (Rejuvenasyon) ve Östazi

Hints

1
Taraça oluşumu bir 'gençleşme' kanıtıdır ve bu süreç ya karanın yükselmesiyle ya da denizin alçalmasıyla olur.
2
'Östatik' terimi deniz seviyesindeki dikey değişimleri (alçalma/yükselme) ifade etmek için kullanılır.
3
Buzul çağlarında deniz seviyesinin 100-120 metre alçalması, akarsuların kaide seviyesini düşürerek onların yataklarını yeniden kazmasına (taraça oluşumu) neden olmuştur.

Practice More

Epirojenezin Türkiye akarsuları üzerindeki diğer etkilerini (yüksek platolar, mendereslerin derine gömülmesi) incelemek konuyu pekiştirecektir.

Alternative Method

Epirojenez (kara hareketi) ile Östazi (deniz hareketi) arasındaki farkı hatırlayarak, seçeneklerde sadece deniz seviyesiyle ilgili olanı arayabilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 53Question →

Türkiye'de yer şekillerinin oluşumunda en etkili dış kuvvet akarsulardır. Akarsular, geçtikleri arazileri kazarak "aşındırma" ya da taşıdıkları materyalleri uygun yerlerde bırakarak "biriktirme" yaparlar.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi akarsuların doğrudan aşındırma faaliyetleri sonucunda ortaya çıkan yer şekillerinden biridir?

Show answer & explanation

Answer: Peri Bacaları

Answer

Peri Bacaları
Peri bacaları, akarsuların ve sel sularının volkanik tüf ve bazaltlardan oluşan arazileri aşındırmasıyla meydana gelir. Bu süreçte sel suları dirençsiz olan tüfleri aşındırırken, üstte bulunan sert bazalt tabakası alttaki tüfü koruyarak kule benzeri yapıların oluşmasını sağlar; bu bir aşındırma sürecidir.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu faaliyet türlerini sınıflandırın.
Akarsu şekilleri aşındırma (vadi, dev kazanı, peri bacası vb.) ve biriktirme (delta, birikinti konisi, ırmak adası vb.) olarak ikiye ayrılır.
Soruda istenen aşındırma şeklini diğerlerinden ayırmak için temel sınıflandırma gereklidir.
2
Seçeneklerdeki yer şekillerinin oluşum süreçlerini değerlendirin.
Delta ovası, birikinti yelpazesi, ırmak adası ve dağ eteği ovası biriktirme faaliyetidir; peri bacaları ise aşındırma faaliyetidir.
Her yer şeklinin hangi dış kuvvet süreciyle (aşındırma/biriktirme) oluştuğunu belirlemek cevaba ulaşmamızı sağlar.
3
Peri bacalarının özel oluşum şartlarını teyit edin.
Peri bacaları, volkanik arazilerde (tüf) sel ve akarsu aşındırması ile oluşur.
Peri bacalarının doğrudan akarsu/sel aşındırması kategorisinde olduğunu doğrulamak gerekir.

Key Concept

Akarsu Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri Ayrımı

Hints

1
Akarsu aşındırması, suyun toprağı veya kayayı kazarak şekil vermesidir; biriktirme ise hızı azalan suyun taşıdığı malzemeyi bırakmasıdır.
2
Delta ovası ve birikinti yelpazesi gibi isimler genellikle biriktirme alanlarını temsil eder.
3
İç Anadolu'da Ürgüp-Göreme çevresinde yaygın olan ve tüflerin sel sularıyla oyulmasıyla oluşan yapı bir aşındırma şeklidir.

Practice More

Akarsu biriktirme şekillerinden olan Delta ovalarının Türkiye'deki en önemli örneklerini (Çukurova, Bafra, Çarşamba) inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 54Question →

Türkiye'nin yer şekilleri ve ulaşım özellikleri incelendiğinde, özellikle Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar'ı aşarak denize dökülen akarsuların, önlerine çıkan yüksek dağ sıralarını enine yararak derin profilli vadiler oluşturduğu görülür. Bu vadi tipleri, dağların her iki yanını birbirine bağladığı için geçmişten günümüze iç kesimler ile kıyı bölgesi arasındaki kara yolu ulaşımında doğal birer geçit güzergâhı olarak kullanılmıştır (örneğin Gülek Boğazı).

Yukarıdaki açıklamada özellikleri belirtilen ve Türkiye'nin dağlık kıyı bölgelerinde ulaşım açısından büyük önem taşıyan bu akarsu aşındırma şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Boğaz (Yarma) Vadi

Answer

Sıradağları enine yararak oluşan ve ulaşımda geçit görevi gören vadi türü Boğaz (Yarma) Vadidir.
Soruda bahsedilen, Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar gibi kıyıya paralel uzanan sıradağların akarsular tarafından enine aşındırılıp yarılmasıyla oluşan derin vadilerdir. Bu vadiler 'U' profiline sahiptir ve yüksek sıradağlar arasında bir koridor oluşturdukları için Türkiye'de iç kesimler ile kıyı arasındaki karayolu ve demiryolu ulaşımında doğal bir geçit (boğaz) olarak kullanılırlar (Örn: Gülek Boğazı, Sakarya Boğazı). Bu nedenle bu yer şekillerine Boğaz (Yarma) Vadi adı verilir.

Step-by-Step Solution

1
Metindeki coğrafi ipuçlarını analiz etmek.
Aranan yer şeklinin akarsuların dağ sıralarını 'enine yararak' oluşturduğu ve kıyı ile iç kesimler arasında 'doğal geçit' görevi gördüğü tespit edilir.
Sorunun çözüm anahtarı, yer şeklinin hem jeomorfolojik oluşum tarzını (yarma) hem de beşeri coğrafyadaki işlevini (ulaşım/geçit) birleştirmektir.
2
Seçeneklerdeki vadi tiplerinin oluşum özelliklerini değerlendirmek.
Çentik vadi kaynağa yakın dik alanlarda; kanyon vadi karstik/yatay tortul alanlarda; geniş tabanlı vadi eğimin azaldığı düzlüklerde görülür.
Yanlış seçenekleri eleyerek doğru terimi kesinleştirmek için vadi tiplerinin özellikleri hatırlanmalıdır.
3
Kalan seçenek ile metindeki özellikleri eşleştirmek.
Dağları yararak açılan (Yarma) ve ulaşımda geçit/boğaz olarak kullanılan vadi tipinin Boğaz Vadi olduğu doğrulanır.
Fiziki özellik (U profilli yarma) ve beşeri özellik (boğaz olarak kullanım) tam örtüşmektedir.

Key Concept

Akarsu Aşındırma Şekilleri ve Yer Şekillerinin Ulaşıma Etkisi

Hints

1
Metinde dağ sıralarını 'enine yararak' geçen ve 'ulaşımda geçit' olan bir vadi tipi tarif edilmektedir.
2
Kızılırmak ve Yeşilırmak'ın Karadeniz dağlarını, Seyhan ve Ceyhan'ın Torosları aşarken oluşturduğu, 'U' profilli bu vadiler doğal ulaşım yollarıdır.
3
Adını sıradağları yarmasından ve kara yolu ulaşımında bir boğaz (geçit) görevi görmesinden alan vadi tipini düşünün.

Practice More

Akarsuların yatak eğiminin azaldığı yerlerde oluşturduğu Menderes ve Irmak Adası gibi biriktirme şekillerinin özelliklerini de gözden geçirin.

Alternative Method

Soruyu beşeri coğrafya üzerinden de çözebilirsiniz: Türkiye'de kıyı ile iç kesimler arasında dağların engel olduğu yerlerde ulaşım genellikle 'boğazlar' ve geçitler üzerinden sağlanır (Gülek Boğazı, Zigana Geçidi vb.). Doğal yollarla oluşmuş bu geçitlerin coğrafi terim karşılığı yarma vadidir.
Estimated Time:1m 0s
Question 55Question →

Türkiye’nin dağlık ve engebeli bir topoğrafyaya sahip olması, akarsuların akış hızlarının ve aşındırma güçlerinin yüksek olmasına neden olmuştur. Akarsu yatağındaki ani seviye farkları sonucunda oluşan şelalelerin döküldüğü yerlerde, suyun çarptığı zemini aşındırmasıyla meydana gelen yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Dev Kazanı

Answer

Şelalelerin döküldüğü yerlerde oluşan çukurluklar 'Dev Kazanı' olarak adlandırılır.
Doğru seçenek olan yer şekli, akarsuyun dik bir yamaçtan düştüğü yerlerde suyun enerjisinin zemini dairesel olarak oyması sonucunda oluşan dev kazanıdır. Bu şekil Türkiye'de şelalelerin yaygın olduğu (Erzurum-Tortum, Antalya-Düden vb.) bölgelerde sıklıkla görülür.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu aşındırma faaliyetinin gerçekleştiği alanı belirleyin.
Akarsuyun şelale (çağlayan) yaparak döküldüğü bir seviye farkı tespit edildi.
Soruda şelalenin döküldüğü yerdeki yer şekli sorulmaktadır.
2
Düşen suyun fiziksel etkisini analiz edin.
Yüksekten düşen su ve taşıdığı materyaller çarptığı zemini dairesel bir biçimde oyar.
Yüksek enerjiyle çarpan su, mekanik aşındırma gücünü bu noktada yoğunlaştırır.
3
Oluşan yer şeklini isimlendirin.
Zeminde oluşan bu büyük ve derin çukurlara 'dev kazanı' adı verilir.
Dev kazanı, akarsu aşındırma şekillerinden biridir ve doğrudan şelale oluşumuna bağlıdır.

Key Concept

Akarsu Aşındırma Şekilleri: Dev Kazanı

Hints

1
Şelale (çağlayan) olan yerlerde suyun düştüğü zemine odaklanın.
2
Bu yer şekli, akarsuyun yatağındaki dikliklerin alt kısmında oluşan dairesel bir oyuktur.

Practice More

Türkiye'de şelalelerin en çok hangi bölgelerde yaygın olduğunu ve buna bağlı olarak bu şeklin nerelerde görülebileceğini araştırabilirsiniz.
Estimated Time:45s
Question 56Question →

Dış kuvvetlerin yeryüzünü şekillendirme süreçlerinde litolojik yapı, eğim ve iklim gibi faktörler belirleyicidir. Anadolu yarımadasının günümüzdeki topoğrafik görünümünü kazanmasında en fazla etkiye sahip olan dış kuvvet akarsulardır. Akarsular ve sel suları, bulundukları arazinin özelliklerine bağlı olarak çeşitli aşındırma ve biriktirme şekilleri meydana getirir.

Bu yer şekillerinin oluşum mekanizmaları ve genel özellikleri hakkında verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Volkanik faaliyetler sonucu oluşan tüflü arazilerde, eğim doğrultusunda akan sel suları ve akarsuların yüzeyi aşındırmasıyla meydana gelen peri bacaları bir akarsu aşındırma şeklidir.

Answer

Volkanik arazilerdeki tüflerin sel suları ve akarsular tarafından aşındırılmasıyla oluşan peri bacalarının akarsu aşındırma şekli olduğunu belirten ifadedir.
Verilen ifadeler arasında doğru olan tek bilgi peri bacalarının oluşumudur. Peri bacaları, Üçüncü Jeolojik Zaman'daki volkanik faaliyetlerle biriken tüflerin (kolay aşınan malzeme) ve üzerlerindeki bazalt veya andezit kayaların (zor aşınan şapka), sağanak yağışlar sonucu oluşan sel suları ve akarsular tarafından aşındırılmasıyla meydana gelir. Bu nedenle temel etken akarsu ve sel sularıdır, rüzgârın aşındırmadaki etkisi ise dolaylıdır.

Step-by-Step Solution

1
Akarsuların oluşturduğu aşındırma ve biriktirme şekillerinin temel özelliklerini hatırlamak.
Delta ovaları biriktirme, peri bacaları, kanyon ve boğaz vadiler aşındırma şekilleridir.
Seçeneklerdeki kavramların doğru sınıflandırılması sorunun çözümü için gereklidir.
2
Seçeneklerde verilen yer şekilleri ile oluşum koşullarını karşılaştırmak.
Delta için sığ deniz ve geniş kıta sahanlığı gerekir. Boğaz vadiler ulaşımı kolaylaştırır. Kanyonlar sadece Akdeniz'de değildir. Peri bacaları karstik/masif değil, volkanik tüflü arazilerde oluşur.
Yanlış bilgileri eleyerek doğru ifadenin tespit edilmesi.
3
Peri bacalarının oluşum mekanizmasını incelemek.
Peri bacalarının volkanik tüflü arazilerde, sel suları ve akarsu aşındırmasıyla oluştuğu bilgisi doğrulanır.
Toplumda yaygın olarak bilinen 'rüzgâr aşındırması' yanılgısına düşmemek ve temel etkenin akarsu/sel suları olduğunu bilmek.

Key Concept

Akarsu Aşındırma ve Biriktirme Şekilleri

Hints

1
Akarsuların biriktirme yapabilmesi için taşıdığı yükü bırakması gerekir. Bunun için denizin sığ mı yoksa derin mi olması gerektiğini düşünün.
2
Nevşehir ve çevresindeki turistik yer şekillerinin masif veya karstik arazilerde değil, volkanik arazilerde bulunduğunu hatırlayın.
3
Peri bacalarının oluşumunda asıl dış kuvvetin rüzgârlar değil, eğimli yamaçlarda hızla akan sel suları ve akarsuların fiziksel aşındırması olduğu bilgisine odaklanın.

Practice More

Türkiye'deki kanyon, çentik ve boğaz vadilerin ulaşıma olan etkilerini karşılaştıran haritalı sorular çözerek bilgilerinizi pekiştirin.
Estimated Time:1m 15s
Question 57Question →

Türkiye'nin jeomorfik gelişimi incelendiğinde, akarsuların hem aşındırma hem de biriktirme süreçlerini aynı yer şekli üzerinde farklı zamanlarda veya eş zamanlı olarak gerçekleştirdiği görülür. Ayrıca bazı akarsu şekillerinin karakteristik bir yapı kazanmasında, akarsu aşındırmasının yanı sıra iç kuvvetlerin hazırladığı litolojik yapı (volkanizma gibi) dolaylı ama belirleyici bir rol oynar.

Buna göre;
I. Hem aşındırma hem de biriktirme süreçlerinin döngüsel bir ürünü olan,
II. Akarsu (sel suları) aşındırmasının volkanik malzemeler üzerinde seçici aşınım yapmasıyla oluşan
yer şekilleri aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Show answer & explanation

Answer: I: Seki (Taraça), II: Peri bacası

Answer

Hem aşındırma hem biriktirme süreçlerinin ortak ürünü olan yer şekli Seki (Taraça), volkanik malzemenin sel sularıyla aşınması sonucu oluşan yer şekli ise Peri bacasıdır.
Seki (Taraça), akarsuyun daha önce oluşturduğu alüvyal tabanı, epirojenez veya deniz seviyesi değişimi nedeniyle yeniden derine aşındırmasıyla oluştuğu için hem aşındırma hem biriktirme izleri taşır. Peri bacaları ise sel sularının (akarsu) tüf ve bazalt gibi volkanik malzemeleri direnç farkına göre aşındırmasıyla oluşur, bu da volkanizmanın dolaylı etkisini gösterir.

Step-by-Step Solution

1
Akarsu şekillerini oluşum süreçlerine göre sınıflandır.
Seki (taraça) ve Menderes hem aşındırma hem biriktirme; Peri bacası ise volkanik litoloji üzerinde gelişen bir aşındırma şeklidir.
Soruda istenen 'karma süreç' ve 'dolaylı iç kuvvet etkisi' kriterlerini netleştirmek gerekir.
2
Seki (Taraça) oluşum mekanizmasını analiz et.
Akarsu önce biriktirme yapar (tabanlı vadi), ardından epirojenezle (yükselme) yatağını derine kazar. Bu döngü basamaklı bir yapı oluşturur.
Sekinin karma (hem aşındırma hem biriktirme) bir şekil olduğunu doğrulamak için gençleşme sürecini anlamak şarttır.
3
Peri bacalarının oluşum şartlarını değerlendir.
Tüflerin üzerine gelen dirençli bazalt blokları alt kısımları sel sularının aşındırmasından korur. Bu, akarsu aşındırmasının volkanik yapıdaki dolaylı etkisidir.
Soru kökündeki 'volkanik faaliyetlerin dolaylı etkisi' ifadesi doğrudan peri bacalarını işaret eder.

Key Concept

Karma Süreçli Akarsu Şekilleri ve Litolojik Kontrol

Hints

1
Türkiye'de epirojenezin (yükselme) kanıtı olan akarsu şekillerini düşünün.
2
Akarsuların hem aşındırma hem de biriktirme yaptığı sadece iki temel şekil vardır: Menderes ve Seki (Taraça).
3
Peri bacaları oluşumunda iç kuvvetler (volkanizma) araziyi hazırlar, dış kuvvetler (akarsu/sel suları) ise onu şekillendirir.

Practice More

Akarsuların denge profiline ulaşma süreci ile seki oluşumu arasındaki epirojenik ilişkiyi inceleyebilirsiniz.
Estimated Time:2m 0s
Question 58Question →

Türkiye'de akarsular, geçtikleri bölgelerin jeolojik ve jeomorfolojik özelliklerine göre farklı vadi tipleri oluştururlar. Özellikle Akdeniz Bölgesi'ndeki Batı ve Orta Toroslar kuşağında, duvarları basamaklı bir yapıya sahip olan ve derinliği yer yer yüzlerce metreyi bulan 'Kanyon Vadiler' oldukça yaygındır.

Bu vadi tipinin Toroslar'da yaygın olarak görülmesinde etkili olan temel faktörler aşağıdakilerin hangisinde bir arada verilmiştir?

Show answer & explanation

Answer: Farklı dirençteki tabakaların varlığı ve arazinin epirojenik olarak yükselmesi

Answer

Farklı dirençteki tabakaların varlığı ve arazinin epirojenik olarak yükselmesi
Kanyon vadilerin en belirgin özelliği olan basamaklı yamaçlar, akarsuyun geçtiği yerdeki tabakaların farklı aşınma direncine (litoloji) sahip olmasından kaynaklanır. Vadinin çok derin olması ise Türkiye'nin ve özellikle Toroslar'ın genç bir arazi olarak epirojenik yükselmesi sonucu akarsuyun yatağını derine doğru aşındırmasıyla ilişkilidir.

Step-by-Step Solution

1
Kanyon vadinin morfolojik yapısını analiz etmek
Kanyon vadiler, 'basamaklı' yamaç yapısı ve derin profilleriyle tanınır.
Vadi tipini belirleyen temel özelliklerin nedenini bulmak için önce şekli tanımlamak gerekir.
2
Litolojik yapının etkisini değerlendirmek
Yamaçlardaki basamaklı yapı, akarsuyun dirençli (sert) tabakaları az, dirençsiz (yumuşak) tabakaları çok aşındırmasıyla oluşur.
Eğer tabakalar aynı dirençte olsaydı basamaklı değil, düz bir yamaç yapısı (örneğin boğaz vadi) oluşurdu.
3
Tektonik hareketlerin (Epirojenez) etkisini değerlendirmek
Türkiye'nin Kuvaterner başında toptan yükselmesi (epirojenez), akarsuların yataklarını derine doğru şiddetle kazmasına neden olmuştur.
Vadinin derinleşmesi için akarsuyun potansiyel enerjisinin artması, yani taban seviyesi ile kaynak arasındaki farkın yükselmeyle açılması gerekir.

Key Concept

Vadi Oluşumunda Litoloji ve Tektonik İlişkisi

Hints

1
Vadinin yamaçlarındaki 'basamak' görünümünün ne tür bir kayaç dizilimi gerektirdiğini düşünün.
2
Bir vadinin derinleşmesi için arazinin deniz seviyesine göre alçalması mı yoksa yükselmesi mi gerekir?
3
Kanyon vadiler, dirençli ve dirençsiz tabakaların üst üste bindiği alanlarda, epirojenik yükselme etkisiyle akarsuyun dikey aşındırması sonucu oluşur.

Practice More

Boğaz vadi (Yarma vadi) ile Kanyon vadi arasındaki farkları, oluşum mekanizmaları ve Türkiye'deki dağılışları açısından karşılaştırınız.
Estimated Time:1m 30s
Question 59Question →

Türkiye'de akarsuların yataklarını derine doğru aşındırarak eski vadi tabanlarını basamaklar hâlinde yüksekte bırakmasıyla oluşan sekiler (taraçalar), hem aşınım hem de birikim süreçlerinin etkili olduğu poligenik şekillerdir. Anadolu Yarımadası'nın Neojen sonu ve Kuvaterner boyunca geçirdiği jeolojik değişimler dikkate alındığında, sekilerin oluşum mekanizması ve Türkiye'deki varlığı hakkında aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

Show answer & explanation

Answer: Anadolu'nun epirojenik olarak toptan yükselmesi, akarsuların aşındırma gücünü yeniden kazanarak (gençleşme) eski alüvyal tabanlarını yarmasına ve basamaklı yapıların oluşmasına zemin hazırlamıştır.

Answer

Anadolu'nun epirojenik yükselmesi sonucu akarsuların gençleşerek eski vadi tabanlarını yarmasıyla basamaklı sekilerin oluşması doğrudur.
Anadolu Yarımadası'nın Kuvaterner'de toptan yükselmesi, akarsuların yatak eğimini ve buna bağlı olarak aşındırma gücünü artırmıştır. Akarsular, daha önce vadi tabanlarında biriktirmiş oldukları alüvyonları, artan enerjileriyle derine doğru tekrar yarmaya başlamış; bunun sonucunda eski vadi tabanları mevcut akarsu yatağının her iki yanında basamaklar hâlinde yüksekte kalmıştır. Bu sürece 'akarsu gençleşmesi' denir ve sekiler bu sürecin tipik bir yer şeklidir.

Step-by-Step Solution

1
Seki (taraça) oluşumunun poligenik yapısını analiz etmek.
Sekinin önce bir biriktirme, ardından bir aşındırma süreciyle (yarma) oluştuğu belirlendi.
Sekinin hem aşınım hem birikim şekli olarak sınıflandırılmasının temelini anlamak için bu ayrım gereklidir.
2
Anadolu'nun Kuvaterner'deki epirojenik hareketlerini değerlendirmek.
Anadolu'nun toptan yükselmesiyle akarsu yataklarının deniz seviyesinden uzaklaştığı (baz seviyesinin düştüğü) saptandı.
Yükselme hareketi akarsuyun potansiyel enerjisini ve derine aşındırma gücünü artıran temel kuvvettir.
3
Gençleşme (rejuvenasyon) kavramı ile seki basamakları arasındaki ilişkiyi kurmak.
Akarsuyun eski alüvyal dolgularını dikey yönde keserek yeni bir yatak oluşturduğu ve eski tabanların yüksekte kalarak taraçalandığı görüldü.
Sekinin oluşumu, akarsuyun yatağını tekrar kazmaya başladığının ve gençleştiğinin en somut kanıtıdır.

Key Concept

Akarsuların epirojenik yükselme sonucu gençleşmesi (rejuvenasyon) ve seki (taraça) oluşumu.

Hints

1
Sekinin bir 'gençleşme' şekli olduğunu ve akarsuyun tekrar derine aşındırmaya başladığını düşünün.
2
Anadolu'nun jeolojik geçmişindeki toptan yükselme hareketinin akarsu enerjisine etkisini hatırlayın.
3
Bir akarsu yatağını tekrar kazıyorsa (derine aşındırıyorsa), bu onun potansiyel enerjisinin (eğim ve yükseltisinin) arttığını gösterir.

Practice More

Akarsuların hem aşınım hem birikim yaptığı diğer bir şekil olan mendereslerin, sekinin aksine neden düşük eğimli sahalarda oluştuğunu araştırabilirsiniz.

Alternative Method

Seki oluşumunu bir merdivene benzetebilirsiniz; her basamak akarsuyun eski bir vadi tabanıdır ve akarsu her yükselme (epirojenez) döneminde bir alt basamağa inerek yatağını derinleştirmiştir.
Estimated Time:2m 0s
Question 60Question →

Farklı aşınım direncine sahip kayaçların üst üste bulunduğu, özellikle tüf ve bazalt gibi volkanik malzemelerin yaygın olduğu eğimli yamaçlarda; sel suları ve akarsuların aşındırması sonucunda sütun görünümlü yeryüzü şekilleri ortaya çıkar. Bu şekillerin üst kısmında genellikle aşınmaya daha dirençli olan sert kayaçlar (şapka) yer almaktadır.

Türkiye'nin iç kesimlerinde sıklıkla rastlanan ve oluşumunda akarsu aşındırmasının doğrudan, volkanizmanın ise dolaylı etkiye sahip olduğu bu yeryüzü şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Show answer & explanation

Answer: Peri bacası

Answer

Doğru cevap, oluşumunda tüf, bazalt ve sel sularının etkili olduğu peri bacasıdır.
Soruda özellikleri verilen yeryüzü şekli peri bacasıdır. Peri bacaları, volkanik faaliyetler sonucu oluşan kalın tüf tabakalarının ve onların üzerinde yer alan sert bazalt kayalarının, eğimli arazilerde sel suları tarafından aşındırılmasıyla meydana gelir. Alttaki kolay aşınan tüf oyulurken, üstteki sert bazalt aşınmaya direnerek bir 'şapka' oluşturur ve alttaki yapıyı koruyarak sütun görünümünü ortaya çıkarır. Türkiye'de Kapadokya (Nevşehir) yöresinde en güzel örnekleri görülür.

Step-by-Step Solution

1
Soru metnindeki coğrafi özellikleri analiz etmek
Oluşumda volkanik malzemenin (tüf ve bazalt) bulunduğu, akarsu/sel sularının aşındırma yaptığı ve sütun görünümlü yapılar oluştuğu tespit edildi.
Yeryüzü şekillerini ayırt etmek için oluşum sürecindeki iç ve dış kuvvetleri belirlemek gerekir.
2
Belirlenen özellikleri yeryüzü şekilleriyle eşleştirmek
Tüfün sel sularıyla aşınıp, sert bazaltın şapka gibi kalarak oluşturduğu sütunlu yapıların 'peri bacası' olduğu sonucuna varıldı.
Peri bacaları, volkanizmanın dolaylı (malzeme sağlayarak), akarsuların ise doğrudan (şekillendirerek) etkili olduğu spesifik şekillerdir.

Key Concept

Akarsu Aşınım Şekilleri ve Peri Bacalarının Oluşumu

Hints

1
Soruda bahsedilen şekil, Kapadokya yöresiyle özdeşleşmiş sütun görünümlü doğal oluşumlardır.
2
Oluşumunda hem iç kuvvetlerin (volkanizma) hem de dış kuvvetlerin (akarsu/sel suları) birlikte etkili olduğu bu şekillerin tepesinde koruyucu bir 'şapka' bulunur.
3
İç Anadolu'da turistlerin sıkça ziyaret ettiği, sıcak hava balon turlarının yapıldığı alandaki bu yapıların adı 'peri' kelimesiyle başlar.

Practice More

Akarsu aşındırma şekillerinden dev kazanı ve çentik vadinin özelliklerini de gözden geçirin.
Estimated Time:45s
PreviousPage 3 / 5Next