Akarsu Şekilleri

Türkiye'de dış kuvvetler içerisinde yer şekillerini şekillendirmede en büyük paya sahip olan kuvvet akarsulardır. Akarsular, bazı durumlarda daha önce oluşturdukları biriktirme yüzeylerini (eski vadi tabanlarını), deniz seviyesindeki değişmeler veya kara kütlesinin yükselmesi (epirojenez) sonucu yeniden aşındırarak basamaklı bir görünüm oluştururlar. Bu bilgilere göre; hem biriktirme hem de aşındırma süreçlerinin farklı zamanlarda etkili olduğu bu karma yapılı yer şekli aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de özellikle İç Anadolu'nun volkanik tüflerle kaplı alanlarında ve Güneydoğu Anadolu'nun kurak sahalarında sel sularının ve yüzey akışına geçen suların yamacı parçalamasıyla oluşan, tarımsal açıdan verimsiz, pürüzlü ve yarılmış yer şekillerine "kırgıbayır" (badlands) denir.

Buna göre, bir sahada kırgıbayır oluşumunun yaygınlaşması, o bölge hakkında aşağıdakilerden hangisinin kanıtı olamaz?

Türkiye'nin kıyı bölgelerinde akarsu biriktirme faaliyetleri sonucunda oluşan delta ovalarının özellikleri ve oluşum şartları üzerine çalışma yapan bir öğrenci grubu, farklı bölgelerdeki durumları değerlendirmiştir.

Buna göre, aşağıdaki öğrenci değerlendirmelerinden hangisi akarsu şekillerinin oluşum süreçleri hakkında temel bir coğrafi yanılgı (bilgi yanlışı) içermektedir?

Türkiye'nin genç oluşumlu bir arazi yapısına sahip olması nedeniyle akarsularımızın çoğu yatak eğimi fazla ve akış hızı yüksek olan akarsulardır. Ancak zamanla bir akarsu, yatağını deniz seviyesine kadar aşındırarak "denge profili" adı verilen bir aşamaya ulaşabilir. Buna göre, bir akarsuyun denge profiline (kaide seviyesine) ulaşması durumunda bu akarsuda aşağıdaki değişimlerden hangisinin gerçekleşmesi beklenmez?

Akarsuların yatağını dikey yönde aşındırarak daha önceki vadi tabanının yüksekte kalmasıyla oluşan basamaklı yer şekillerine seki (taraça) adı verilir. Türkiye’deki akarsu vadilerinde taraçaların oluşumunda ve yaygın olarak görülmesinde aşağıdakilerden hangisinin temel belirleyici olduğu söylenebilir?

Akarsu aşındırmasının son safhasında oluşan, deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı düzlüklere 'peneplen' (yontukdüz) denir. Türkiye arazisi $III$. Jeolojik zamanın sonlarına doğru büyük oranda peneplen haline gelmişken, bu zamanın sonu ve $IV$. Jeolojik zamanın başında epirojenik hareketlerle toptan yükselmiştir.

Bu jeolojik süreç sonucunda, eski peneplen yüzeylerinin akarsular tarafından derin vadilerle parçalanmasıyla Türkiye'de aşağıdaki yer şekillerinden hangisi yaygın bir hal almıştır?

Akarsu yatağının genişlediği ve yatak eğiminin azaldığı sahalarda, akarsuyun taşıma gücünün zayıflamasına bağlı olarak taşıdığı materyalleri yatak içerisinde biriktirmesiyle oluşan geçici yer şekillerine 'ırmak adası' (kum adası) denir.

Türkiye'nin genel yer şekli özellikleri ve akarsuların akış koşulları dikkate alındığında, aşağıdaki akarsuların hangisinde bu tür bir oluşuma rastlanma ihtimali en düşüktür?

Türkiye'de dağların uzanış yönü ile akarsuların aşındırma faaliyetleri arasındaki etkileşim sonucunda çeşitli vadi tipleri meydana gelmiştir. Özellikle kıyıya paralel uzanan dağ sıralarını aşarak denize ulaşan akarsular, bu dağları enine yararak doğal geçitlerin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Bu vadi tipi, Karadeniz ve Akdeniz gibi bölgelerde iç kesimler ile kıyı kuşağı arasındaki karayolu ve demiryolu ulaşımında stratejik bir öneme sahiptir.

Buna göre, paragrafta özellikleri belirtilen ve ulaşım açısından büyük kolaylık sağlayan bu vadi tipi aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de akarsuların ağız kısımlarında delta ovalarının oluşabilmesi için hem akarsu havzasının hem de döküldüğü kıyının belirli fiziksel özelliklere sahip olması gerekir. Akarsuyun bol miktarda alüvyon taşımasına rağmen bazı kıyılarda delta oluşumunun gözlenmemesi, bu şartların bir veya birkaçının eksikliğiyle açıklanır.

Buna göre, Türkiye'deki delta ovalarının oluşum şartları ve süreçleri ile ilgili aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili olması ve yer şekillerinin çeşitliliği, akarsuların ağız kısımlarında farklı biriktirme süreçlerinin yaşanmasına neden olmuştur. Bir akarsuyun denize döküldüğü alanda delta ovası inşa edebilmesi için hem akarsuyun özelliklerinin hem de döküldüğü kıyının fiziksel şartlarının uygun olması gerekir. Buna göre, bir akarsuyun döküldüğü alanda geniş bir delta ovası oluşturabilmesi için aşağıdaki özelliklerden hangisinin bulunması en temel zorunluluktur?