Türkiye'nin Ovaları

Türkiye'nin yer şekillerini oluşturan ovalar; meydana geliş süreçleri dikkate alındığında tektonik, karstik ve delta ovaları olarak farklı sınıflara ayrılır. İç kesimlerden kopardığı alüvyonları deniz kıyısında biriktiren akarsuların oluşturduğu delta ovaları, ülkemizin her sahilinde görülemez; çünkü bu oluşum için kıyının bazı özel fiziksel yapıları barındırması şarttır.

Buna göre, bir akarsuyun denize ulaştığı noktada delta ovası inşa edebilmesi için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle gerekli bir durumdur?

Türkiye'nin yer şekilleri içerisinde önemli bir yer tutan ovalar, bulundukları bölgenin coğrafi özelliklerine göre farklı karakteristikler gösterir. Özellikle Doğu Anadolu Bölgesi'nde yaygın olan ve çevresi yüksek dağlarla çevrili olan "dağ içi ovaları" (tektonik ovalar) ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?

Türkiye'de tektonik kökenli ovalar, yer kabuğundaki kırılmalar ve çökmeler sonucunda oluşan çöküntü alanlarının alüvyonlarla dolmasıyla meydana gelmiştir. Bu ovaların dağılışı, ülkemizdeki ana fay kuşakları ile büyük oranda örtüşmektedir.

Buna göre, Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) kuşağı üzerinde yer alan aşağıdaki ova dizilerinden hangisi, batıdan doğuya doğru doğru bir şekilde sıralanmıştır?

Türkiye'de bazı ovalar, akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldükleri yerlerin hemen gerisindeki çukur alanlarda biriktirmesiyle oluşur. Deniz seviyesine çok yakın bir yükseltiye sahip olan bu alanlar "taban seviyesi ovası" olarak adlandırılır.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi taban seviyesi ovalarına örnek olarak gösterilebilir?

Akarsuların taşıdıkları alüvyonları denize döküldükleri sığ kıyılarda biriktirmesiyle oluşan ovalara delta ovası denir. Bu ovalar, mineral bakımından zengin toprak yapıları sayesinde Türkiye tarımı için hayati önem taşır. Buna göre, aşağıda verilenlerden hangisi oluşum kökeni bakımından bir delta ovasıdır?

Türkiye'de delta ovalarının oluşumu; akarsuyun taşıdığı malzeme miktarı, kıyı derinliği ve kıyıdaki akıntılar gibi faktörlerin etkileşimiyle gerçekleşir. Ancak bazı kıyılarımızda, fiziksel şartlar uygun görünmesine rağmen geniş delta ovaları oluşmamaktadır.

Aşağıdaki tabloda üç farklı akarsu ve bu akarsuların döküldükleri kıyılara dair bazı özellikler verilmiştir:

Tablodaki bilgilere göre, Manavgat Çayı'nın döküldüğü kıyıda kıta sahanlığı geniş olmasına rağmen bir delta ovası oluşturamamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

Türkiye'de dağ yamaçlarından aşağıya doğru süzülen akarsuların, eğimin azaldığı dağ eteklerinde taşıdıkları materyalleri biriktirmesiyle oluşan birikinti yelpazeleri, zamanla genişleyerek birleşirler. Bu sürecin sonunda oluşan ovalara "dağ eteği ovaları" adı verilir.

Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi bu oluşum tipine en tipik örneği oluşturmaktadır?

Türkiye'nin iç kesimlerinde, özellikle dördüncü jeolojik zamanın (Kuaterner) başlarındaki iklim salınımlarına bağlı olarak oluşmuş devasa kapalı havzalar bulunmaktadır. Bu havzalarda biriken suların zamanla çekilmesi veya dışa akışla boşalması sonucunda, tabandaki ince unsurlu göl tortullarının (lakustrin depolar) yüzeye çıkmasıyla oldukça düz ve geniş ovalar meydana gelmiştir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi bu şekilde oluşmuş bir 'eski göl tabanı ovası' örneğidir?

Türkiye'deki ovaların oluşum kökenleri ve coğrafi dağılışları ile ilgili aşağıdaki tablo hazırlanmıştır:

Buna göre; I, II ve III numaralı alanlarda yer alan ovalar aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru eşleştirilmiştir?

Türkiye'deki tektonik ovaların gelişim süreçleri incelendiğinde; bazı ovaların geçmiş jeolojik dönemlerde geniş göl tabanları olduğu, suların çekilmesiyle karalaştığı ve günümüzde de kapalı havza özelliğini koruduğu görülür. Bazı ovalar ise bir fay hattı boyunca çökmesine rağmen güçlü bir akarsu ağı tarafından boşaltılarak (drene edilerek) açık havza özelliği kazanmıştır.

Buna göre, aşağıda verilen tektonik oluşumlu ovalardan hangisi, diğerlerinden farklı olarak bir akarsu tarafından boşaltılan 'açık havza' özelliği sergilemektedir?

Anadolu coğrafyası incelendiğinde, düzlük alanların oluşum kökenlerine göre farklılık gösterdiği anlaşılmaktadır. Kırık hatları boyunca meydana gelen çökmeler tektonik ovaları; kalker, jips gibi kolay çözünebilen kayaçların bulunduğu (özellikle Akdeniz kuşağındaki Taşeli ve Teke yöreleri) alanlardaki erime çukurları ise karstik ovaları meydana getirir. Akarsuların yeryüzünü aşındırarak taşıdığı malzemeleri denizle buluştuğu kıyılarda biriktirmesiyle de delta ovaları ortaya çıkar.

Bu tanımlar ışığında, bir akarsuyun denize döküldüğü alanda delta ovası inşa edebilmesi için yatağının ağız kısmında aşağıdakilerden hangisinin varlığı temel şarttır?

Türkiye'deki ovaların oluşumu; tektonizma, epirojenez ve Kuvaterner dönemindeki iklimsel değişimlerin bir sentezidir. Ancak bazı ovalar, bulundukları bölgenin jeolojik yapısı, drenaj özellikleri ve kaide seviyesine olan konumları nedeniyle 'atipik' jeomorfolojik ve risk karakteristikleri sergiler. Örneğin; bir ova tektonik bir graben içerisinde yer almasına rağmen, taban seviyesine yakınlığı nedeniyle bir delta ovası gibi davranarak sismik riskini artırabilir ya da yüksek bir platoda yer almasına rağmen eski bir göl tabanı özelliği taşıyabilir.

Buna göre, aşağıda verilen ova ve oluşum/karakteristik eşleştirmelerinden hangisi, ovanın morfolojik yapısı ve risk profili dikkate alındığında yanlış bir genellemedir?

Türkiye'deki üç farklı ovanın temel coğrafi özellikleri aşağıdaki tabloda verilmiştir:

Buna göre; özellikleri verilen $I$, $II$ ve $III$ numaralı ovalar aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

Türkiye'de bir akarsuyun döküldüğü kıyıda delta ovası oluşturabilmesi için kıta sahanlığının geniş olması ve kıyıda birikimi engelleyecek güçlü akıntıların bulunmaması gerekir. Bazı akarsularımız bol miktarda alüvyon taşımasına rağmen, döküldükleri kıyının jeomorfolojik ve hidrografik özellikleri nedeniyle belirgin bir delta çıkıntısı meydana getirememişlerdir.

Buna göre, aşağıdaki ovalardan hangisinin bulunduğu saha, taşıdığı yüksek alüvyon miktarına rağmen kıyıdaki derinlik ve akıntılar nedeniyle bir delta ovası olarak değil, 'taban seviyesi ovası' olarak nitelendirilmektedir?

Türkiye'de bazı ovaların oluşumunda litolojik yapı (kayaç yapısı) birincil derecede belirleyici bir rol oynamaktadır. Bu ovalar, genellikle karstik aşınım ve birikim süreçleri sonucunda meydana gelen geniş düzlüklerdir.

Buna göre, aşağıda verilen ova gruplarından hangisi hem oluşum kökeni bakımından "polye" karakteri taşımakta hem de drenaj sistemlerinin yetersizliğine bağlı olarak kış aylarında "geçici göl" görünümü kazanabilmektedir?

Türkiye'de akarsuların taşıdıkları alüvyonları denizin derinliğinin az olduğu (kıta sahanlığının geniş olduğu) kıyılarda biriktirmesiyle "Delta Ovaları" oluşur. Bu ovalar tarımsal verimliliğin en yüksek olduğu alanlar arasındadır. Buna göre, aşağıdaki ovalardan hangisi bu şekilde oluşan bir delta ovasıdır?

Türkiye'nin jeolojik ve jeomorfolojik yapısı incelendiğinde, ovaların büyük bir kısmının fay hatlarına bağlı tektonik çöküntü alanlarında oluştuğu görülür. Ancak Doğu Anadolu Bölgesi'nde olduğu gibi bazı alanlarda, volkanizma faaliyetleri sonucunda yüzeye çıkan lavların akarsu vadilerinin önünü kapatmasıyla 'lav seti' kökenli ovalar da meydana gelmiştir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi oluşumunda bu tür volkanik süreçlerin doğrudan etkili olduğu ovalardan biridir?

Türkiye'de dağların kıyı çizgisine dik uzandığı bölgelerde, yer kabuğu hareketleri sonucunda oluşan çöküntü alanları (grabenler) hem verimli tarım arazileri oluşturur hem de denizel iklim etkisinin iç kesimlere sokulmasına olanak sağlayan doğal koridorlar görevi görürler.

Buna göre, aşağıda verilen ovalardan hangisi bu jeolojik ve jeomorfolojik yapıya (horst-graben sistemi) bağlı olarak oluşmuş ovalardan biri değildir?

Türkiye'nin yer şekilleri içerisinde önemli bir paya sahip olan ovalar; oluşum kökenlerine göre tektonik, delta ve karstik ovalar olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Bu ovaların dağılışı ve karakteristik özellikleri, Türkiye'nin jeolojik geçmişi ve dış kuvvetlerin aşındırma-biriktirme faaliyetleriyle şekillenmiştir.

Buna göre, aşağıda verilen ova ve oluşum/konum özelliklerine dair eşleştirmelerden hangisi coğrafi veriler ışığında jeomorfolojik açıdan yanlıştır?

Türkiye'nin kıyı kuşağında yer alan ovaların büyük bir çoğunluğu akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldükleri noktada biriktirmesiyle oluşan delta ovalarıdır. Ancak bazı ovalar, deniz kıyısında bulunmalarına ve deniz seviyesine yakın olmalarına rağmen, kıta sahanlığının durumu veya akarsuyun taşıdığı malzemenin niteliği gibi nedenlerle gerçek bir delta özelliği göstermez; bu ovalar 'taban seviyesi ovaları' olarak adlandırılır.

Buna göre, aşağıdaki ovalardan hangisi oluşum kökeni bakımından bu açıklamada belirtilen "taban seviyesi ovası" grubuna örnek gösterilebilir?